सिद्धनाथ गणपती मंदिर

केवडबाग, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

वडोदरा या प्राचीन आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण शहरात स्थित असलेले सिद्धनाथ गणपती मंदिर सुमारे १५० वर्षे जुने आहे. शहराच्या नवनाथ मंदिरांमध्ये अग्रगण्य स्थान असलेल्या सिद्धनाथ महादेव मंदिराच्या शेजारी वसलेल्या या पूर्वमुखी मंदिरात गणेश आणि रिद्धी-सिद्धी यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. वर्षातून दोनदा, उगवत्या सूर्याची पहिली किरणे थेट भगवान गणेशाच्या कपाळावर पडतात. हे मंदिर वडोदरा येथील असंख्य भाविकांसाठी श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र आहे, ज्यांची अशी श्रद्धा आहे की येथे भगवान गणेशाचे दर्शन घेतल्याने त्यांच्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

या मंदिराची स्थापना १८७२ मध्ये नागेश्वर रामचंद्र करमरकर, जे गणपतीबुवा या नावानेही ओळखले जात, यांनी केली होती. एक स्वातंत्र्यसैनिक आणि भगवान रामाचे निस्सीम भक्त असलेले गणपतीबुवा, रामाची छोटी मूर्ती असलेले एक पवित्र ताईत नेहमी परिधान करत असत. ब्रिटीश राजवटीविरुद्धच्या आंदोलनातून परतत असताना, त्यांचे हे ताईत हरवले आणि त्यांना खूप दुःख झाले. दुःखी आणि व्याकुळ अवस्थेत असताना, त्यांची भेट एका भटक्या साधूशी झाली, ज्यांनी त्यांना धीर देताना म्हटले, “राम, गणेश आणि विठ्ठल हे एकच आहेत,” आणि त्यांना भगवान गणेशाची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. त्यानंतर, गणपतीबुवांनी उपवास केला आणि केवळ

२१ दिवसांपर्यंत पवित्र दुर्वांचा रस, गणेशाची निस्सीम भक्तीने केलेली उपासना. त्या साधूंनी त्यांना मंदार वृक्षातून प्रकट झालेली भगवान गणेशाची स्वयंभू मूर्ती दिली.

त्यानंतर, करमरकर वडोदरा येथे आपल्या भावाकडे राहण्यास गेले आणि त्यांनी गणेशासाठी एक मंदिर बांधण्याचा संकल्प केला. पेशवेकालीन वास्तुकलेपासून प्रेरित होऊन, त्यांनी दोन मजली मंदिराचे बांधकाम सुरू केले. त्याच सुमारास, त्यांना एक दैवी स्वप्न पडले, ज्यामध्ये गणेशाने त्यांना आज्ञा दिली, “मला मैराळ वाड्यातून घेऊन जा.” बडोदा संस्थानाचे प्रमुख मंत्री आणि ‘नवकोट नारायण’ म्हणून ओळखले जाणारे श्रीमंत गोपाळराव मैराळ यांनी एकाच पाषाणातून गणेश आणि त्यांच्या दैवी पत्नींच्या मूर्ती कोरून घेतल्या होत्या. तथापि, गणेशाच्या मूर्तीच्या कानामागे असलेल्या काळ्या रेषा, ज्या अशुभ मानल्या जातात, त्या कारणास्तव मैराळ यांनी त्यांची प्रतिष्ठापना केली नव्हती. या मूर्ती त्यांच्या वाड्यातच राहिल्या. स्वप्नातील दृष्टांतानुसार, गणपतबुवा मैराळ वाड्यात गेले. काळ्या रेषांचे निरीक्षण केल्यावर त्यांनी त्याचा वेगळा अर्थ लावला – “ज्याप्रमाणे हत्ती उत्तेजित झाल्यावर त्याच्या गंडस्थळातून मद (सुगंधी द्रव) वाहतो, त्याचप्रमाणे या रेषा शक्तीचे प्रतीक आहेत आणि म्हणून त्या शुभ आहेत.” त्यांनी त्या मूर्ती आपल्या मंदिरात आणल्या. श्रावण वद्य पंचमी, १९७२ रोजी या मूर्तींची विधिवत प्रतिष्ठापना करण्यात आली. शास्त्रोक्त मार्गदर्शनानुसार, सिद्धनाथ गणपतीच्या पीठाखाली असलेल्या विहिरीवर मूर्तींची स्थापना करण्यात आली.

हे मंदिर १५० वर्षे जुन्या मूळ रचनेत आजही कायम असून, काळाच्या ओघात केवळ किरकोळ दुरुस्त्या करण्यात आल्या आहेत. एकेकाळी येथे प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील, विशेषतः खानदेशातील विद्यार्थी राहत असत, जे मधुकरी मागून आपला उदरनिर्वाह करत आणि येथे शिक्षण घेत. यातील अनेक विद्यार्थी पुढे बडोद्यातच स्थायिक झाले. हे मंदिर खंडेराव मार्केटच्या मागे, सिद्धनाथ तलावाजवळ स्थित आहे. पेशवेकालीन वाड्यासारखी दिसणारी ही दुमजली इमारत प्रामुख्याने लाकडी अंतर्गत रचनेची आहे. मंदिराच्या आराखड्यात मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. पाच पायऱ्या चढून प्रवेशमंडपात जाता येते, जो प्रशस्त, मोकळा असून कोरीव लाकडी खांब आणि नक्षीदार कमानींनी आधारलेला आहे. सभा मंडपातील एका संगमरवरी चौरंगावर मूषक (गणेशाचे वाहन) यांची मूर्ती विराजमान आहे, ज्याच्या समोर मोदकांचे ताट असून त्यावर लहान मूर्ती ठेवलेल्या आहेत.

सभागृहाच्या आसन क्षेत्राखाली गणपतीबुवा, परांजपे कुटुंबातील सदस्य आणि श्रीमंत गोपाळराव मैराळ यांची तैलचित्रे आहेत. अंतराळाच्या भिंतींवर विविध देवतांची चित्रे आहेत, ज्यामध्ये राजा रवी वर्मा यांच्या शैलीतील ‘यमुना घाट’ हे एक उल्लेखनीय चित्र आहे. गर्भगृहाला लाकडी दरवाजा असून त्याच्या उंबरठ्यावर गणेशाची कोरीव मूर्ती आहे. आत, संगमरवरी चौरंगावर रिद्धी आणि सिद्धी यांच्यासह गणेशाची मूर्ती विराजमान आहे. गणपतीबुवांना मिळालेली स्वयंभू मूर्ती देखील समोर ठेवलेली आहे. सिद्धनाथ गणपतीची सोंड उजवीकडे वळलेली असूनही ती किंचित डावीकडे झुकलेली आहे. त्यामुळे ही पूर्णपणे उजव्या सोंडेची मूर्ती नाही. दरवर्षी मार्च आणि सप्टेंबर महिन्यात, विशिष्ट दिवशी, सूर्याची पहिली किरणे मूर्तीच्या मस्तकावर पडतात.

मंदिर दर्शनासाठी सकाळी ६:०० ते रात्री ८:३० पर्यंत खुले असते, परंतु दुपारी १:०० ते ४:०० या वेळेत मंदिर बंद असते. मूर्तींना दररोज स्नान घातले जाते. सिद्धनाथ गणपतीला दररोज ४.५ मीटर वस्त्राने सजवले जाते आणि रिद्धी-सिद्धी यांनाही वस्त्रे परिधान केली जातात. दैनंदिन विधींमध्ये सकाळी ६:०० वाजता काकड आरती, सकाळी ७:३० वाजता शृंगार आरती (सणासुदीच्या दिवशी), दुपारी १२:०० वाजता महानैवेद्य आणि रात्री ८:३० वाजता शेजारती यांचा समावेश होतो.

संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी नित्य पूजा आणि सहस्रावर्तन केले जाते. भाविक अनेकदा अभिषेक करतात आणि चंद्रोदयानंतर महाप्रसाद वाटला जातो. विनायकी चतुर्थीला अभिषेक, सहस्रावर्तन आणि महिलांचे भजन आयोजित केले जाते. मूर्ती प्रतिष्ठापना वर्धापन दिन श्रावण वद्य पंचमीला साजरा केला जातो, ज्यामध्ये सकाळी लघुरुद्र अभिषेक आणि संध्याकाळी महिलांचे भजन होते.

गणेशोत्सव (भाद्रपद महिन्यात) आणि गणेश जयंती (माघ महिन्यात) यांसारखे उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. गणेश जयंती हा तीन दिवसांचा उत्सव असून, चतुर्थीला जन्मोत्सव साजरा केला जातो. दोन दिवस भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो. मंदिराचा सभामंडप सर्व समाजाच्या कार्यक्रमांसाठी विनामूल्य उपलब्ध करून दिला जातो. दर शुक्रवारी संस्कृत कार्यशाळा आयोजित केली जाते, ज्याचा लाभ अनेक स्थानिक रहिवासी घेतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून २ कि.मी. अंतरावर
  • राज्य परिवहन (एसटी) आणि रेल्वे सेवा वडोदरा शहराला गुजरातमधील प्रमुख शहरांशी जोडतात.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • जवळपास राहण्याची आणि भोजनाची अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home