श्री स्वामीनारायण मंदिर (नर नारायण देव गादी)

राधनपूर रोड, मेहसाणा, जिल्हा मेहसाणा

मेहसाणा येथील राधनपूर रोडवर, दुधसागर डेअरीच्या अगदी समोर, श्री स्वामीनारायण मंदिर (नर नारायण देव गादी) स्थित आहे. हे मंदिर अहमदाबादच्या काळूपूर गादीचे विस्तारित केंद्र मानले जाते, जी १८२२ मध्ये पंथाचे संस्थापक भगवान स्वामीनारायण यांनी स्थापन केलेल्या दोन मुख्य अधिकृत पीठांपैकी एक आहे. अहमदाबादमधील काळूपूर येथील मंदिर १८२२ मध्ये ब्रिटीश अधिकारी सर डनलप यांनी दिलेल्या जमिनीवर उभारले गेले होते. मेहसाणा मंदिर याच आध्यात्मिक परंपरेला पुढे नेत आहे. जी. के. पटेल आणि पी. पी. स्वामी यांच्या मार्गदर्शनाखाली तीस वर्षांच्या सूक्ष्म नियोजनातून या मंदिराची संकल्पना साकार झाली. पंधरा वर्षांच्या समर्पित बांधकामानंतर, २००९ मध्ये या भव्य वास्तूत मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. फेब्रुवारी २०२४ मध्ये, मंदिराने आपला १५ वा ‘पाटोत्सव’ मोठ्या उत्साहात साजरा केला.

नर नारायण देव गादीच्या तत्त्वांवर आधारित, हे मंदिर भगवान विष्णूंचे अवतार मानल्या जाणाऱ्या नर आणि नारायण यांच्या उपासनेसाठी समर्पित आहे. ‘वचनामृत’ या ग्रंथात उल्लेख केल्याप्रमाणे, भगवान स्वामीनारायण यांना साक्षात ईश्वराचे प्रगट रूप मानले जाते. त्यांच्या गादीची परंपरा ‘मोक्ष’ किंवा आध्यात्मिक मुक्तीचा मार्ग प्रदान करते. आपल्या जीवनकाळात, भगवान स्वामीनारायण यांनी सहा प्रमुख मंदिरांची निर्मिती केली. अहमदाबादचे मंदिर हे पहिले होते. मेहसाणा मंदिर ही त्याच गौरवशाली परंपरेची निरंतरता आहे. पी. पी. स्वामी यांनी येथे ‘चिन्ह चिंतामणी’ सारख्या पवित्र विषयांवर प्रवचने आयोजित करून आध्यात्मिक ज्ञान दिले, ज्यामध्ये भगवान स्वामीनारायण यांच्या चरणकमलांवरील सोळा शुभ चिन्हांच्या ध्यानाचे वर्णन आहे. पौराणिक कथांनुसार, नर आणि नारायणाने बद्रीकाश्रमात कठोर तपश्चर्या केली होती. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की त्यांची दैवी ऊर्जा या मंदिरात व्यापलेली आहे.

गजबजलेल्या रस्त्यावरून, परिसराच्या भिंतींमध्ये असलेल्या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रशस्त आणि फरसबंद अंगणात प्रवेश करता येतो. गजबजलेल्या भागाजवळ असूनही, झाडांमुळे मंदिराचा परिसर शांत वाटतो. अंगणात भाविकांसाठी बसण्याची सोय आहे आणि मंदिराच्या समोर एक कारंजे आहे. हे मंदिर प्रगत आणि सौंदर्याच्या दृष्टीने सुखद आहे, जे आधुनिक अभियांत्रिकी आणि पारंपारिक भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचा संगम साधते. हे ‘शिखरबद्ध’ मंदिर उत्तर भारतीय स्थापत्यकलेच्या ‘नागर’ शैलीचे प्रतिबिंब आहे. उंच ‘जगती’ किंवा चौथऱ्यावर बांधलेल्या या मंदिराचा दर्शनी भाग भव्य आणि मोहक आहे. अंगणातून दहा संगमरवरी पायऱ्या चढून ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार) मध्ये प्रवेश केला जातो. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना ‘द्वारपाल’, हत्ती आणि सिंहांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या रचनेत प्रवेशद्वार, ‘सभामंडप’ (सभा मंडप), ‘अंतराळ’ (गर्भगृहापुढील भाग) आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वार आणि सभामंडप दोन्ही अर्ध-खुले आहेत. सुशोभित खांबांवर ‘सुरसुंदरी’ (स्वर्गीय अप्सरा) यांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत आणि ते वरच्या बाजूला वैशिष्ट्यपूर्णरीत्या कोरलेल्या कमानींनी जोडलेले आहेत.

प्रवेशद्वाराच्या पलीकडे, सभामंडपात, शिव परिवारासाठी स्वतंत्र मंदिरे आहेत, ज्यामध्ये डाव्या बाजूला भगवान गणेश आणि उजव्या बाजूला भगवान हनुमान आहेत. शिव मंदिर प्रवेशद्वाराजवळ एका चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. या मंदिराच्या मध्यभागी शिवलिंग आहे, तर भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये रिद्धी आणि सिद्धीसह भगवान गणेश आणि माता पार्वतीच्या मूर्ती आहेत. हनुमान मंदिरात गदा घेतलेल्या, वीर मुद्रेतील भगवान हनुमानाची मूर्ती आहे, ज्यांच्या पायाखाली एक राक्षसी (‘पनौती’) आहे. हनुमानाचे हे रूप ‘कष्टभंजन देव’ (दुःख दूर करणारे) म्हणून पूजले जाते. सभोवतालच्या मंडपात विविध मुद्रेतील ‘वानर सेने’च्या लहान मूर्ती कोरलेल्या आहेत. सभामंडप आणि प्रदक्षिणा मार्ग ओलांडल्यानंतर, तीन गर्भगृहे ओळीत आहेत. मुख्य मध्यवर्ती गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार बारकाईने कोरलेल्या गुलाबी दगडाने सुशोभित केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात भगवान गणेश आहेत, तर दोन्ही बाजूंना कोरलेल्या खांबांवर द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहामध्ये, ‘वज्रपीठावर’ श्री हसतमुख घनश्याम महाराज आणि श्री वृंदावन बिहारीलाल यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. उजव्या गर्भगृहात श्री नर नारायण देव आहेत. डाव्या गर्भगृहात ‘श्री सुखशय्या’ (पवित्र शय्या) आहे. प्रदक्षिणा मार्गावरील गर्भगृहांच्या बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यांमध्येही विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. बाह्यतः, मुख्य शिखर प्रभावी आहे, ज्याच्या शिखरावर गोलाकार ‘आमलक’ आणि सुवर्ण ‘कलश’ आहे. मुख्य शिखराच्या सभोवताली अनेक लहान ‘उरुशृंग’ (दुय्यम) शिखरे आहेत.

मंदिरात दररोज पाच वेळा ‘आरती’ करण्याची परंपरा आहे. दैनंदिन कार्यक्रम पहाटे ५:४५ वाजता ‘मंगळा आरती’ने सुरू होतो. सकाळी ७:३० वाजता, देवांना सुंदर वस्त्रांनी सजवल्यानंतर ‘शृंगार आरती’ केली जाते. सकाळी १०:१० वाजता ‘राजभोग आरती’ होते. दुपारी १२:०० ते ४:०० वाजेपर्यंत, देवाच्या विश्रांतीसाठी मंदिर बंद राहते, या कालावधीला ‘मध्यान्ह शयन’ किंवा ‘राजभोग थाळ’ असे म्हणतात. दुपारी ४:०० वाजता ‘उत्थापन’ विधी केला जातो, त्यानंतर मंदिर भाविकांसाठी पुन्हा उघडले जाते. संध्याकाळी ६:३० वाजता ‘भजनांसह’ ‘संध्या आरती’ केली जाते. दिवसाची सांगता रात्री ७:४५ वाजता ‘शयन आरती’ने होते.

‘पाटोत्सव’ दरवर्षी फेब्रुवारी महिन्यात साजरा केला जातो. या प्रसंगी, देवाला ‘पंचामृताने’ ‘महाभिषेक’ केला जातो. संध्याकाळी, देवापुढे विविध पक्वान्नांचा ‘अन्नकूट’ मांडला जातो. श्रावण या पवित्र महिन्यात ‘हिंडोळा’ उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. फळे, फुले, सुका मेवा, भाज्या किंवा दागिन्यांपासून बनवलेल्या पाळण्यांमध्ये देवांना विराजमान केले जाते. ‘पाटोत्सव’ दरम्यान रक्तदान शिबिरे आणि समाजकल्याणकारी उपक्रम आयोजित केले जातात. भगवान स्वामीनारायण यांची जयंती चैत्र शुद्ध नवमी किंवा राम नवमीला येते. हा दिवस उत्साहात साजरा केला जातो आणि रात्री १०:०० वाजता विशेष ‘आरती’ केली जाते. अक्षय्य तृतीयेला ‘चंदन वाघा’ उत्सव साजरा केला जातो, ज्यामध्ये मूर्तींना चंदनाचा लेप लावून सजवले जाते. हिवाळ्यात, लोया गावाच्या परंपरेनुसार ‘शाकोत्सव’ साजरा केला जातो. ‘रिंगणाचे शाक’ आणि ‘बाजरीचा रोटला’ (वांग्याची भाजी आणि बाजरीची भाकरी) ‘नैवेद्य’ म्हणून अर्पण केले जाते. मंदिर ‘दर्शना’साठी सकाळी ७:०० ते दुपारी १२:०० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:०० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणा बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  GSRTC बस सेवा मेहसाणाला राज्यातील विविध शहरांशी जोडतात.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी – ०२७६२ २४४७७७.
Back To Home