श्री गणपती संस्थान

बोराळा मार्ग, अंजनगाव सुर्जी, ता. अंजनगाव सुर्जी, जि. अमरावती

विदर्भातील अमरावती जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील सखल प्रदेशात अंजनगाव सुर्जी येथे श्री गणपती संस्थान आहे. येथील गणेशमूर्ती स्वयंभू व नवसाला पावणारी मानली जाते. हिंदू उपासना परंपरेतील या दैवताचे मूळ स्वरूप ऋग्वेदाच्या दुसऱ्या मंडलातील ‘ब्रह्मणस्पती सूक्त’मध्ये आढळते. त्यानंतर ‘गणेश पुराण’ व ‘मुद्गल पुराण’ यांसारख्या ग्रंथांमधून विघ्नहर्त्याचे सगुण-साकार रूप प्रतिष्ठित झाले. आठव्या शतकात आद्य शंकराचार्यांनी पंचायतन पूजेची रचना करून गाणपत्य संप्रदायाला अधिकृत प्रतिष्ठा मिळवून दिली. याच परंपरेचा प्रभाव अंजनगाव सुर्जी येथील मंदिरावर आणि येथील कार्तिक पौर्णिमेच्या वार्षिक उत्सवावर दिसून येतो.

या परिसराला मोठा ऐतिहासिक आणि भौगोलिक वारसा लाभला आहे. सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमधून उगम पावणारी शाहनूर नदी अंजनगाव आणि सुर्जी या दोन गावांमधून वाहते. स्थानिक आख्यायिकेनुसार वनवासाच्या काळात अर्जुनाने बाण मारून ही ‘शरणीरा’ नदी निर्माण केली. सोळाव्या शतकात अबुल फझल याने ‘ऐन-ए-अकबरी’ ग्रंथात बेरार सुभ्यातील ४६ महालांमध्ये अंजनगावचा स्वतंत्र महाल म्हणून उल्लेख केला आहे. ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’नुसार इ.स. १६९७ मध्ये विठोजी नारायण यांनी सुर्जी हे गाव वसवले आणि सुरक्षेसाठी मातीची गढी उभारली. मराठेशाहीच्या उत्तरकाळात दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर ३० डिसेंबर १८०३ रोजी ब्रिटिश जनरल आर्थर वेलेस्ली आणि दौलतराव शिंदे यांच्यात येथेच ऐतिहासिक ‘सुर्जी-अंजनगावचा तह’ झाला. विदर्भातील कापूस व नागवेलीच्या पानांची मोठी बाजारपेठ असलेले हे शहर संतांची कर्मभूमी म्हणूनही ओळखले जाते.

मंदिराच्या स्थापनेबाबत संतकृपेची आख्यायिका सांगितली जाते. सन १८५० च्या सुमारास हरिद्वार येथील आखाड्याचे महंत तपस्वी नित्यानंद महाराज नाशिकच्या कुंभमेळ्यासाठी पायी जात होते. प्रवासादरम्यान अंजनगाव शिवारात एका वटवृक्षाखाली थांबले असताना त्यांना भूगर्भात गणेशमूर्ती असल्याची दैवी प्रेरणा मिळाली. त्यांनी गावातील नगरशेठ धन्नालाल अगरवाल यांना ही माहिती दिली. अगरवाल यांनी त्या जागेवर उत्खनन केले असता जमिनीतून शेंदूरलेपित गणेशमूर्ती प्रकट झाली. त्यानंतर धन्नालाल यांनी स्वतःच्या शेतातील जागा देवकार्यासाठी दान केली आणि मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. महंत नित्यानंद महाराजांनी आयुष्यभर या गणरायाची सेवा केली आणि अखेरच्या काळात त्यांनी सभामंडपात संजीवन समाधी घेतली. त्यानंतर संस्थानचे अध्यक्ष सुरेशचंद्र अगरवाल आणि स्थानिक विश्वस्तांनी मंदिराचा वेळोवेळी जीर्णोद्धार केला.

मंदिराची रचना विदर्भातील उत्तर-मराठा स्थापत्यशैलीचे प्रतिनिधित्व करते. गावाबाहेर बोराळा रस्त्यालगत असलेल्या या मंदिर संकुलाभोवती दगड-विटांची तटबंदी आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतर पेव्हर ब्लॉक बसवलेले मोठे प्रांगण लागते. या प्रांगणात धर्मशाळा, भक्तनिवास, सेवेकरी निवासस्थाने व देवस्थानचे प्रशासकीय कार्यालय आहे. दुसऱ्या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर डावीकडे पूर्वाभिमुख मंदिर दिसते. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर कोरीव लाकडी कवाडे लावली आहेत आणि मंडपाच्या दोन्ही बाजूंना अतिरिक्त दरवाजे आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी श्री संत नित्यानंद महाराज यांची संजीवन समाधी एका पाषाणी चौथऱ्याच्या रूपात आहे. गर्भगृहात मध्यभागी वज्रपीठावर श्री गणेशाची शेंदूरलेपित मूर्ती आहे. मूर्तीला चांदीचे नेत्र लावले आहेत. मूर्तीच्या उजवीकडे मूषक मूर्ती आहे.

गर्भगृहाच्या मागील भिंतीला लागून आडव्या रेषेत चार लाकडी नक्षीदार मखरे ठेवली आहेत. या मखरांमध्ये श्री सत्यनारायण व विठ्ठल-रखुमाई यांच्या मूर्तींसह अन्य देवतांच्या तसबिरी आहेत. गर्भगृहावर नागर आणि मराठा स्थापत्यशैलीचा समन्वय साधणारे तीन थरांचे गोलाकार शिखर उभारले आहे. शिखराच्या पहिल्या थरावर चारही कोनांत चार लहान मेघडंबऱ्या आहेत. वरील दोन थरांमध्ये प्रत्येकी बारा याप्रमाणे एकूण चोवीस देवकोष्टके आहेत. या देवकोष्टकांमध्ये विविध देवतांच्या लहान मूर्ती आहेत. गणेश मंदिराला जोडून डाव्या बाजूला एकापाठोपाठ दोन मोठी सभागृहे बांधली आहेत. यांतील एका सभागृहात लाकडी मेघडंबरीमध्ये शिवलिंग व नंदीची मूर्ती आहे. दुसऱ्या सभागृहात एका स्वतंत्र चौथऱ्यावर शिवलिंग व नंदीची प्रतिष्ठापना केली आहे.

मंदिराचे महाद्वार दररोज पहाटे ५:३० वाजता उघडते. सकाळी ६ वाजता काकड आरती करून गणेश मूर्तीला जलाभिषेक, पंचामृत स्नान आणि शेंदूरलेपन केले जाते. सकाळी ७ वाजल्यापासून भाविकांना थेट गाभाऱ्यातून दर्शन मिळते. दुपारी १२ वाजता माध्यान्ह आरती आणि नैवेद्य दाखवला जातो. गर्भगृह स्वच्छतेसाठी काही काळ बंद ठेवून दुपारी ३ वाजता पुन्हा उघडले जाते. सायंकाळी ७ वाजता धूपारती आणि रात्री ८:३० वाजता संत नित्यानंद महाराजांच्या समाधीची आरती होते. रात्री ९ वाजता शयन आरती करून दरवाजे बंद होतात. संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी आणि मंगळवारी मंदिर पहाटे ५ वाजता उघडून रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहते.

कार्तिक पौर्णिमेला येथे ‘संत नित्यानंद महाराज संजीवन समाधी सोहळा’ हा मुख्य उत्सव साजरा होतो. या दिवशी कीर्तन, भजन आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. याशिवाय गणेशोत्सव, माघी गणेश जयंती आणि मार्चमधील सत्यनारायण वर्धापन दिन उत्साहात साजरे होतात. नवस फेडण्यासाठी भाविक येथे गव्हाचे पारंपरिक ‘रोडगे’ आणि वरणाचा नैवेद्य अर्पण करतात. या जेवणावळी प्रांगणातील भोजनकक्षात आयोजित केल्या जातात. महाशिवरात्री, गुढीपाडवा, विजयादशमी आणि दीपावलीलाही मंदिरात मोठी गर्दी असते.

उपयुक्त माहिती

• अंजनगाव रेल्वे स्थानकापासून २.५ किमी अंतरावर
• अंजनगाव सुर्जी मध्यवर्ती बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
• अमरावती शहरापासून ८२ किमी अंतरावर
• जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून एसटीची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात देवस्थानचे भक्तनिवास तसेच शहरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय