कोंडेश्वर महादेव मंदिर

गोविंदपूर, ता. अमरावती, जि. अमरावती

अमरावती शहराच्या दक्षिणेस पोहरा-मालखेडच्या राखीव वनपरिक्षेत्रातील टेकड्यांच्या पायथ्याशी गोविंदपूर शिवारात कोंडेश्वर महादेव मंदिर आहे. विदर्भातील हे एक पुरातन व जागृत शैवपीठ मानले जाते. हे देवालय स्थानिक भाविकांचे कुलदैवत आणि नवसाला पावणारे श्रद्धास्थान म्हणून परिचित आहे. अमरावती परिसरातील डोंगराळ भूभागावर काळ्या पाषाणात साकारलेली ही वास्तू प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या शिवोपासनेची साक्ष देते. दरवर्षी महाशिवरात्रीला येथे भरणाऱ्या जत्रोत्सवात संपूर्ण विदर्भातून हजारो भाविक दर्शनासाठी दाखल होतात. श्रावण मासातील प्रत्येक सोमवारी येथे मोठ्या उत्साहात धार्मिक विधी पार पडतात.

या स्थानाचा आणि परिसराच्या दळणवळणाचा इतिहास भारतीय रेल्वेच्या विस्ताराशी जोडलेला आहे. भारतात १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई ते ठाणे मार्गावर पहिली प्रवासी रेल्वे धावली. मे १८५४ मध्ये ‘ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे’ची ही मार्गिका कल्याणपर्यंत पोहोचली. १८६० मध्ये भुसावळ आणि १८६७ मध्ये ही रेल्वे लाईन नागपूरपर्यंत वाढवण्यात आली. याच लोहमार्गावर अमरावतीचे जुळे शहर म्हणून ओळखले जाणारे बडनेरा हे रेल्वे जंक्शन उदयास आले. बडनेरा रेल्वे स्थानकापासून पूर्वेस सुमारे पाच किलोमीटर आणि अंजनगाव बारीपासून तीन किलोमीटर अंतरावर डोंगराच्या पायथ्याशी हे देवालय उभे आहे. प्राचीन काळी या अरण्यात कौंडिण्य ऋषींचा आश्रम होता. त्यांच्या नावावरून या स्थानाला आणि देवालयाला कोंडेश्वर हे नाव पडले. कौंडिण्य मुनींचे शिष्य खंडेश्वर यांनी जवळच असलेल्या नांदगाव येथे साधना करून शिवलिंगाची स्थापना केली. त्यामुळे त्या परिसरास नांदगाव खंडेश्वर अशी ओळख मिळाली. या दोन्ही शिवस्थानांमधील आध्यात्मिक अनुबंधामुळे आजही भाविक कोंडेश्वर ते खंडेश्वर अशी पायी वारी करतात.

स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार या मंदिराचा संबंध पौराणिक कालखंडाशी जोडला जातो. प्राचीन काळी या प्रदेशावर राजा विदर्भ राज्य करीत होता. तो काशीच्या विश्वेश्वराचा निस्सीम भक्त होता. राज्यात कौंडिण्य ऋषींचा आश्रम असल्याने त्यांच्या सल्ल्यानुसार राजा विदर्भाने येथे शिवलिंगाची स्थापना केली.

‘स्कंद पुराणा’तील संदर्भांप्रमाणे विदर्भ भूमीत अनेक शैव तीर्थक्षेत्रे उदयास आली. त्या परंपरेत या स्थानाला महत्त्वाचे स्थान मिळाले. प्राचीन काळात काशी, प्रयागराज आणि ओंकारेश्वर येथून येणारे संन्यासी, साधू आणि शैव उपासक या शांत वनपरिसरात तपश्चर्येसाठी येत असत. ही श्रद्धा येथे परंपरेने जपली गेली आहे.

या मंदिराचा लिखित इतिहास तेराव्या शतकातील देवगिरीच्या यादव राजवटीशी संबंधित आहे. यादव नरेश कृष्णदेव आणि रामचंद्रदेव यांच्या कारकिर्दीत त्यांचे पंतप्रधान आणि स्थापत्यविशारद हेमाद्री पंडित ऊर्फ हेमाडपंत यांच्या देखरेखीखाली राजकोषातून या मंदिराची उभारणी झाली. त्यामुळे या देवालयाला भूमिज आणि हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचा वारसा लाभला. ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’मधील ऐतिहासिक उल्लेखांनुसार औरंगजेबाच्या मुघल आक्रमणाच्या कालखंडात गर्भगृहातील मूळ शिवलिंग भग्न पावले. त्यानंतर तेथे नवीन शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली गेली. अठराव्या शतकात हा भाग नागपूरकर भोसले यांच्या नियंत्रणाखाली आल्यावर मंदिराची पुनर्स्थापना झाली. पेशवे माधवराव यांच्या काळात नित्य पूजा, अभिषेक, शिवलीलामृत पारायण आणि अन्नदानासाठी शासकीय पातळीवरून साहाय्य देण्यात आले.

‘गॅझेटिअर’च्या नोंदीप्रमाणे मंदिराच्या नित्य खर्चासाठी सुमारे १५ एकर जमीन इनाम दिली गेली होती. यादवकालीन मूळ दगडी मंदिराची उंची केवळ १२ ते १५ फूट होती. सन १९७४ मध्ये मंदिराचा व्यापक जीर्णोद्धार करण्यात आला. त्यावर सुमारे ७५ फूट उंचीचे पाषाणी शिखर नव्याने उभारले गेले.

गावाकडून मंदिराकडे जाताना रस्त्यावर सर्वप्रथम दगडी स्वागतकमान दिसते. रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या चौथऱ्यांवर प्रत्येकी दोन नक्षीदार वर्तुळाकार खांब उभारलेले आहेत. त्यावर सज्जा तोललेला आहे. सज्जावर दोन्ही बाजूंना हत्तींची कोरीव शिल्पे दिसतात. मध्यभागी पायऱ्यांच्या रचनेचे निमुळत्या आकाराचे शिखर, स्तूपिका आणि कळस आहे. संपूर्ण मंदिर परिसराला तटबंदी आहे. या तटबंदीवर बाशिंगी कठडे कोरलेले आहेत. तटबंदीमध्ये चारही बाजूंना प्रवेशद्वारे आहेत. पश्चिमाभिमुख मुख्य महाद्वार दुमजली बांधणीचे आहे. या प्रवेशद्वाराचा वरचा मजला भिंतीरहित खुला आहे. त्यात आठ नक्षीदार खांब महिरपी कमानींनी जोडलेले दिसतात. पूर्वीच्या काळी येथे नगारखाना कार्यरत होता. तटबंदीच्या आतील प्रांगणात भाविकांच्या विश्रांतीसाठी बंदिस्त ओवऱ्या आहेत. मुख्य मंदिरासमोर जननशांती, नवग्रहशांती आणि श्राद्ध विधींसाठी मंडप उभारला आहे.

मूळ मंदिरासमोर नंतरच्या काळात सभामंडप बांधलेला आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर एका चौथऱ्यावर काळ्या पाषाणातील नंदीची मूर्ती आहे. मूर्तीशेजारी धातूचा मोठा त्रिशूळ आणि डमरू आहे. सभामंडपाच्या पातळीपेक्षा गर्भगृह खोल असल्याने दगडी पायऱ्या उतरून खाली यावे लागते. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर कोरीव शाखा व ललाटबिंबावर गणपतीचे उठावशिल्प आहे. आत प्रवेश करताच द्वादशकोनी गर्भगृह दिसते. गर्भगृहाच्या मध्यभागी कोंडेश्वर महादेवाची पिंड आहे. या पिंडीला पितळी पत्र्याने मढविलेতেও आहे. त्यावर पितळी नागफण्याचे छत्र आहे. गर्भगृहाच्या १२ कोनांमधील १२ देवकोष्टकांमध्ये १२ ज्योतिर्लिंगांच्या पिंडी कोरलेल्या आहेत. भिंतीलगतच्या स्वतंत्र देवकोष्टकात गणपती आणि पार्वतीमातेच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या बाह्य अंगावर जमिनीलगत सलग गजथर आहे. प्रत्येक संधीकोनात दोन शरीरांना एकच मस्तक असलेली हत्तींची शिल्पे कोरलेली आहेत. मंडोवरावर पुष्पथर, स्तंभनक्षी आणि मानवी आकृत्या कोरलेल्या आहेत. शिखराच्या शीर्षभागावर आमलक, स्तूपिका, कळस आणि धर्मध्वज आहे.

मुख्य मंदिराच्या उजव्या बाजूस एका उंच चौथऱ्यावर गणेशाचे स्वतंत्र जुने मंदिर आहे. या लहान मंदिरात वज्रपीठावर गणेशाची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. प्रांगणातच मारुतीचे आणि सतीचे छोटे मंदिर, तसेच संत भोलागीर महाराजांची समाधी आहे. याशिवाय सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी या भागात वास्तव्य करून पांगळ्या, वृद्ध आणि निरुपयोगी मानल्या गेलेल्या गुरांची निःस्वार्थ सेवा करणाऱ्या संत खातेश्वर बाबांची समाधी येथे आहे. या गुरांना स्थानिक बोलीत ‘खाती’ म्हटले जाई. या समाधीवर खातेश्वर बाबांची संगमरवरी मूर्ती आहे. त्यांनी जवळच खोदलेली जनावरांसाठी विहीर आणि गोशाळा आजही अस्तित्वात आहे. मंदिराच्या प्रांगणात देवस्थानचे प्रशासकीय कार्यालय, सुरक्षा चौकी आणि धार्मिक कार्यक्रमांसाठी दुमजली सभागृह उभारण्यात आलेले आहे.

दररोज सकाळी ७ वाजल्यापासून रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. दर सोमवारी सायंकाळी ७ वाजता येथे महाआरतीचे आयोजन केले जाते. यावेळी शेकडो भाविक मंदिरात उपस्थित असतात. दररोज दुपारी १२ ते १ या वेळेत येथील अन्नछत्रात आलेल्या भाविकांना महाप्रसाद दिला जातो. महाशिवरात्री हा येथील सर्वांत मोठा वार्षिक जत्रोत्सव मानला जातो. या दिवशी पंचक्रोशीतून दहा हजारांहून अधिक भाविक दर्शनासाठी येथे दाखल होतात. पहाटे लघुरुद्र आणि महाअभिषेकाने उत्सवाची सुरुवात होते. शिवपिंडीवर परंपरेने चांदीचा मुकुट चढवला जातो. दिवसभर भजन, कीर्तन आणि महाप्रसाद वाटप चालते. संपूर्ण श्रावण महिन्यात, विशेषतः दर सोमवारी मंदिरात दर्शनासाठी गर्दी होते. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी आणि महाशिवरात्रीला कोंडेश्वर महादेवाची पालखी वाजतगाजत ग्रामप्रदक्षिणेसाठी निघते.

• बडनेरा रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
• अमरावती शहरापासून १३ किमी अंतरावर
• अमरावती व बडनेरा येथून एसटी आणि ऑटोरिक्षांची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• मंदिर आवारात देवस्थानच्या धर्मशाळेत निवास व्यवस्था व परिसरात न्याहारीचे पर्याय उपलब्ध
• संपर्क : रमेश पकडे, अध्यक्ष, मो. ९७६६२२५४००