शेषनारायण मंदिर

चांदोद, ता. डभोई, जि. वडोदरा

भक्तांच्या श्रद्धेनुसार, ज्या मंदिराची तीन वेळा प्रदक्षिणा केल्यास पृथ्वी प्रदक्षिणा केल्याचे पुण्य मिळते, ते म्हणजे चाणोद येथे स्थित शेषनारायण मंदिर. पौराणिक कथेनुसार, तालमेघ राक्षसाचा वध केल्यानंतर, युद्धामुळे थकलेले भगवान विष्णू विश्रांती घेण्यासाठी नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर असलेल्या या ठिकाणी शेषनागाच्या शय्येवर येऊन स्थिरावले. भगवान विष्णू येथे माता लक्ष्मीसह विराजमान असल्याने, हे ठिकाण वैष्णव तीर्थक्षेत्र मानले जाते. नर्मदा परिक्रमेमध्ये या ठिकाणाला महत्त्वाचे स्थान असून, येथे असंख्य भाविक आणि पर्यटक दर्शनासाठी येतात.

नर्मदा पुराणाच्या ९० व्या अध्यायानुसार, प्राचीन काळी तालमेघ नावाच्या एका शक्तिशाली राक्षसाने सर्व देवांचा पराभव करून त्यांची राज्ये बळकावली होती. संकटात सापडलेल्या देवांनी भगवान विष्णूंना साकडे घातले. विष्णूंनी श्रीकृष्णाचे रूप धारण करून हिमालयात तालमेघाशी युद्ध केले. या भीषण युद्धात, विष्णूंनी सुदर्शन चक्राचा वापर करून राक्षसाचे शिरच्छेद केले. मात्र, राक्षसाच्या वधामुळे चक्राचा रंग काळा पडला. हत्येच्या पापाचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी, विष्णूंनी तीर्थयात्रा केली आणि ते नर्मदा नदीच्या काठी आले, जिथे त्यांनी चक्र धुतले. चक्राची चमक पुन्हा परतली आणि ज्या घाटावर ते धुतले गेले, तो आता चक्रतीर्थ घाट म्हणून ओळखला जातो. असे मानले जाते की, त्यानंतर विष्णू याच ठिकाणी शेषनागाच्या शय्येवर विश्रांतीसाठी स्थिरावले.

या मंदिराचा इतिहास असा आहे की, जेव्हा श्रीमंत माधवराव पेशवे आणि त्यांचे काका रघुनाथराव पेशवे यांच्यात मतभेद झाले, तेव्हा बडोद्याचे शासक दमाजीराव गायकवाड यांचे पुत्र गोविंदराव गायकवाड यांनी बडोद्याचे सिंहासन मिळवण्यासाठी रघुनाथरावांची साथ घेतली. त्यांनी रघुनाथरावांच्या मदतीने बडोद्याला वेढा घातला. त्यांनी पेशव्यांचे सेनापती हरिपंत फडके आणि फत्तेसिंगराव गायकवाड यांच्याविरुद्ध युद्ध केले. वडोदरा, सुरत, डभोई आणि मही या प्रदेशांत युद्धाच्या या काळात, साधारणपणे इ.स. १७७५ मध्ये, गोविंदराव गायकवाड यांनी या मंदिराची उभारणी केली. पुढे १७९३ मध्ये, गोविंदरावांना सिंहासनासाठी अधिकृत वस्त्रे प्राप्त झाली. त्यांनी या मंदिराच्या देखभालीसाठी राज्याकडून वार्षिक अनुदानाची तरतूद केली.

चांदोद गाव ऐतिहासिकदृष्ट्या चांदीपूर म्हणून ओळखले जात असे, ज्याचे नाव देवी चंडिका हिच्या नावावरून पडले आहे, जिने चंड आणि मुंड या राक्षसांचा वध केला होता. हे गाव नर्मदा, ओरसंग आणि गुप्त सरस्वती नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.

हे मंदिर जंबू पाठशाळेजवळ, चक्रतीर्थ घाटापासून थोड्या अंतरावर एका उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या प्रांगणात पोहोचण्यासाठी ३१ दगडी पायऱ्या चढाव्या लागतात. एक उंच लाकडी मुख्य दरवाजा एका भव्य प्रवेशद्वाराकडे नेतो, ज्यामध्ये शेषनारायणांचे निष्ठावान भक्त नारायण महाराज यांचे स्मारक समाधी मंदिर आहे. तिथे ध्यानावस्थेत असलेल्या संतांची संगमरवरी मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. नारायण महाराजांचे निधन २३ जून १९०५ रोजी झाले. गायकवाड राजवटीच्या काळात, मंदिराच्या आरतीपूर्वी या सभामंडपात पारंपरिक वाद्ये (शहनाई आणि चौघडा) वाजवली जात असत.

या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला असलेल्या दगडी दरवाजातून प्रवेश करून १७ पायऱ्या चढल्यावर शेषनारायण मंदिरात पोहोचता येते. हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले आहे. याची रचना सभा मंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. हे मंदिर दगडी बांधकामाचे आहे. सभा मंडप आतून गोलाकार असून, त्याचे घुमटाकार छत रुंद दगडी खांबांवर आधारलेले आहे. या घुमटाच्या कडेला विष्णूची विविध नावे कोरलेली आहेत. घुमटावर कृष्णाच्या जीवनातील प्रसंग आणि रासलीलेचे चित्रण करणारी लघू शैलीतील चित्रे काढलेली आहेत.

प्रवेशद्वाराला तीन मार्ग आहेत, ज्यापैकी मुख्य पोलादी दरवाजा आत जाण्यासाठी आहे. गर्भगृहाच्या कोरीव दगडी प्रवेशद्वारावर वैष्णव द्वारपाल जय आणि विजय तसेच अप्सरांच्या सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. उंबरठ्याच्या वरच्या भागावर (लिंटेल) भगवान गणेशाची मूर्ती असून त्यावर सूक्ष्म नक्षीकाम केलेले आहे. मंदारक (उंबरठा) उंच असून तो चंद्रकोरीच्या आकाराच्या नक्षीने आणि कीर्तिमुखांनी सुशोभित केलेला आहे.

गर्भगृहाच्या आत, भगवान शेषनारायण चांदीने मढवलेल्या पलंगावर विश्रांती घेताना दिसतात, ज्याला सुवर्णालंकारांनी सजवण्यात आले आहे. काळ्या पाषाणातील ही मूर्ती शेषनागावर विसावलेल्या विष्णूची असून, देवी लक्ष्मी त्यांच्या चरणांशी विराजमान आहे. जुन्या काळातील काचेचे लोंबते कंदील आजही गर्भगृहात पाहायला मिळतात.

या मंदिरात शेषनारायणाचे दर्शन सकाळी ७:०० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी ४:३० ते संध्याकाळी ७:३० या वेळेत घेता येते. नर्मदा नदीच्या पवित्र जलात स्नान केल्यानंतर भाविक दर्शनासाठी या मंदिरात येतात. श्रावण महिन्यात विष्णूला कलात्मक झुल्यावर (हिंदोळा) झुलताना पाहता येते. कृष्ण जन्माष्टमी आणि दीपोत्सवाच्या वेळी येथे भाविकांची मोठी गर्दी जमते. मार्गशीर्ष महिन्यात पाटोत्सव (मंदिर वर्धापन दिन) साजरा केला जातो. त्या वेळी विष्णू सहस्रनामाचे पठण आणि विष्णू यज्ञासह अनेक धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • डभोईपासून २२ कि.मी. आणि वडोदरापासून ५४ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  •  डभोई आणि वडोदरा येथून एस.टी. बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  •  परिसरात राहण्यासाठी आणि न्याहारीसाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
  •  संपर्क : दुष्यंतभाई भट्ट, भ्रमणध्वनी – ९४२८९७६६२३
Back To Home