सौभाग्य सुंदरी माता मंदिर

कांजेठा, ता. सिनोर, जि. वडोदरा

भगवान ब्रह्मदेवांकडून वरदान प्राप्त झाल्याचे मानले जाते, अशा देवी सौभाग्य सुंदरी यांचे प्राचीन मंदिर कांजेठा गावात स्थित आहे. आख्यायिकेनुसार, नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेल्या या मंदिरातील देवी सौभाग्य सुंदरी यांची मूर्ती दरवर्षी आकाराने वाढत जाते. स्कंद पुराणातही या मंदिराचा उल्लेख आढळतो. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, जर विवाहित स्त्रियांनी येथे भक्तीभावाने देवीची पूजा केली, तर त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि त्यांना सात जन्म सौभाग्यवती राहण्याचे वरदान मिळते. देवीला सौभाग्यसूचक वस्तू (वस्त्र आणि अलंकार) अर्पण करण्याची येथे प्रथा आहे.

स्कंद पुराणाच्या रेवा खंडानुसार, प्रजापती दक्ष यांची कन्या ‘दानू’ हिचा ‘करंज’ नावाचा पुत्र होता. राजा बळीप्रमाणेच तो देखील एक धर्मपरायण दानव राजा होता. कठोर तपश्चर्या करून त्याने भगवान शिवाला प्रसन्न केले आणि संतती, नातवंडे व संपत्तीसाठी वरदान मिळवले. नर्मदा नदीच्या काठावर ज्या ठिकाणी राजा करंजने तपश्चर्या केली आणि जिथे भगवान शिव प्रकट झाले, तिथे त्याने एक शिवलिंग स्थापित केले, जे ‘करंजेश्वर महादेव’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि त्या ठिकाणाला ‘करंज तीर्थ’ असे नाव पडले. काळांतराने, या नावाचा अपभ्रंश होऊन ‘कांजेठा’ झाले असावे असे मानले जाते. या ठिकाणचे सौभाग्य सुंदरी देवीचे मंदिर अत्यंत प्रसिद्ध आहे.

पौराणिक कथेनुसार, सौभाग्य सुंदरी यांचे मूळ नाव ‘ख्याती’ होते. त्या ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र ऋषी कर्दम आणि स्वयंभू मनू यांची दुसरी कन्या देवहूती यांची कन्या होत्या. त्यांना आठ बहिणी (कला, अनुसूया, श्रद्धा, हविर्भू, गती, क्रिया, अरुंधती आणि शांती) आणि कपिल ऋषी नावाचा एक भाऊ होता. ख्याती यांचा विवाह भृगू ऋषींशी झाला होता. संतती प्राप्तीसाठी त्यांनी याच ठिकाणी तपश्चर्या केली होती. त्यांच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी त्यांना दोन वरदान दिले. पहिल्या वरदानामुळे त्यांना धाता आणि विधाता नावाचे दोन पुत्र आणि ‘श्री’ नावाची कन्या झाली, जी दुसरी कोणीही नसून साक्षात देवी लक्ष्मी आहे. यामुळेच लक्ष्मीला ‘भार्गवी’ असेही म्हणतात. ब्रह्मदेवांच्या दुसऱ्या वरदानामुळे, जी विवाहित स्त्री सौभाग्यसूचक वस्त्रे आणि अलंकार अर्पण करून ख्याती देवीची पूजा करेल, ती सात जन्म कधीही विधवा होणार नाही, असे निश्चित झाले. म्हणूनच, विवाहित स्त्रिया येथे देवीला अशा वस्तू अर्पण करतात.

मंदिरातील सौभाग्य सुंदरी माता यांचा पाषाण स्वयंभू आहे. तो नर्मदा नदीच्या पात्रात सापडला होता. या मंदिरापासून सुमारे ३ कि.मी. अंतरावर सौभाग्य सुंदरी देवींच्या भगिनी महासती अनुसूया यांचे तपश्चर्या स्थळ आहे.

कांजेठा गावात नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर एका विस्तीर्ण परिसरात आहे. जरी येथे देवीचे अस्तित्व प्राचीन असले, तरी मंदिराचा अलीकडेच जीर्णोद्धार करण्यात आला असून त्याला आधुनिक स्वरूप देण्यात आले आहे. मंदिरात एक छोटा, खुला सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपात भाविकांसाठी बसण्याची सोय आहे. पाच पायऱ्या चढून सभामंडपात प्रवेश करता येतो. गर्भगृहाच्या आत सौभाग्य सुंदरी माता यांची स्वयंभू मूर्ती आहे, जी शेंदुराने लेपलेली असून समोरच्या बाजूला डोळे बसवलेले आहेत. मूर्तीवर नक्षीदार वस्त्रे परिधान केलेली असतात. मूर्तीच्या वर एक छोटा पाळणा टांगलेला आहे. गर्भगृहात भगवान हनुमान आणि भगवान गणेश यांच्या पाषाणमूर्ती देखील आहेत. देवी भाविकांच्या, विशेषतः विवाहित स्त्रियांच्या इच्छा पूर्ण करते, अशी श्रद्धा असल्याने अनेक लोक दूरवरून दर्शनासाठी येतात. पती किंवा अपत्य आजारी असताना देवीची प्रार्थना केल्यास ते लवकर बरे होतात, अशीही भाविकांची श्रद्धा आहे.

सौभाग्य सुंदरी माता मंदिरासमोर करंजेश्वर महादेव आणि नागेश्वर महादेव यांची छोटी मंदिरे आहेत, ज्यामध्ये शिवलिंगे आहेत. या मंदिराच्या मागे भरतेश्वर महादेवांचे प्राचीन मंदिर आहे. मंदिरात सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपाला घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर उरुशृंग शैलीचे निमुळते शिखर असून त्यावर मोठा आमलक आणि कळस आहे. सभामंडपाचे प्रवेशद्वार दंडगोलाकार आहे. गर्भगृहाच्या आत भरतेश्वर महादेवांचे शिवलिंग आहे.

या मंदिराबाहेर एक वैशिष्ट्यपूर्ण वीरगळ (वीरस्तंभ) उभा आहे. त्याच्या तळाशी एक शिलालेख आहे, परंतु त्यावरील लिपी आता अस्पष्ट झाली आहे. मध्यवर्ती भागात घोड्यावर स्वार असलेल्या एका योद्ध्याचे शिल्प आहे, जो तलवार आणि भाला घेऊन एका हाताने लगाम धरलेला आहे. वरच्या अर्धवर्तुळाकार भागात सूर्य आणि चंद्राचे चित्रण आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सिनोरपासून ६ कि.मी. आणि वडोदरापासून ५४ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • सिनोरपासून राज्य परिवहन (एसटी) सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची किंवा जेवणाची सोय नाही
Back To Home

मंदिरे