सत्यनारायण मंदिर

माळसर, तालुका : सिन्नर, जिल्हा : वडोदरा

प्राचीन काळी, सिनोर हे ऐतिहासिक शहर सेनापूर किंवा सैन्यपूर म्हणून ओळखले जात असे. याच सिनोर तालुक्यात मालसर नावाचे गाव वसलेले आहे, जे प्रसिद्ध भागवत कथाकार श्री डोंगरे महाराज यांच्या वास्तव्याने पावन झाले आहे. या गावात प्रसिद्ध सत्यनारायण मंदिर आहे. हे सुंदर मंदिर १९ व्या शतकातील महान योगी आणि चैतन्य महाप्रभू यांच्या वैष्णव परंपरेचे निष्ठावान अनुयायी परमहंस माधवदास यांनी बांधले होते. डोंगरे महाराज स्मृती मंदिर आणि अमरेश्वर महादेव मंदिराच्या परिसरात स्थित असलेले हे मंदिर असंख्य भाविकांसाठी एक श्रद्धेय तीर्थक्षेत्र आहे.

परमहंस माधवदास, जे या मंदिराचे संस्थापक आहेत, त्यांना आधुनिक योगाचे प्रणेते मानले जाते. ते महान बंगाली कवी कृत्तिवास ओझा यांचे वंशज होते, ज्यांनी वाल्मीकी रामायणाचे बंगाली पद्यात सर्वप्रथम भाषांतर केले होते. माधवदास यांचा जन्म १७९८ मध्ये पश्चिम बंगालमधील फुलिया या गावातील मुखोपाध्याय कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच त्यांचा योगाभ्यासाकडे ओढा होता. सुरुवातीला त्यांनी विधी विभागात कारकून म्हणून काम केले असले तरी, योगासाठी स्वतःला पूर्णपणे समर्पित करण्यासाठी त्यांनी लवकरच नोकरी सोडली. वयाच्या २३ व्या वर्षी त्यांनी संन्यास घेतला आणि विविध योग परंपरांचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली. आसामभर व्यापक प्रवास केल्यानंतर, तिबेट, हिमालय आणि भारतातील इतर भागांत त्यांनी योगशास्त्राचे सखोल ज्ञान प्राप्त केले. ते चैतन्य महाप्रभूंच्या भक्तिमार्गाने अत्यंत प्रभावित झाले होते आणि गौडीय वैष्णव संप्रदायाचे निष्ठावान अनुयायी बनले.

१८६९ मध्ये माधवदास बृहत् साधू समाजात सामील झाले आणि १८८१ मध्ये त्यांची वृंदावन, उत्तर प्रदेश येथे त्या समाजाचे नेते म्हणून निवड झाली. तथापि, ते तिथे फार काळ राहिले नाहीत. सामान्य लोकांच्या आध्यात्मिक उन्नतीसाठी कटिबद्ध असलेले माधवदास अखेरीस गुजरातमध्ये आले आणि त्यांनी योग वेदांताचे शिक्षण देण्यास सुरुवात केली. काही काळानंतर, ते नर्मदा नदीच्या काठावर असलेल्या माळसर येथे स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी शिष्यांच्या एका निवडक गटाला योग शिकवला आणि आध्यात्मिक साधना केली. त्या काळात हा परिसर घनदाट जंगलाने व्यापलेला होता. त्यांचा आश्रम अनेक साधू आणि नर्मदा परिक्रमावासीयांसाठी विश्रांतीचे ठिकाण बनला होता, जिथे त्यांना अन्न आणि निवारा दिला जात असे.

फाल्गुन शुद्ध सप्तमी, विक्रम संवत १९७४ (१९१८-१९ ई.) रोजी, माधवदास यांनी भगवान सत्यनारायण आणि भगवान गोपीनाथ यांच्या दिव्य मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा केली. त्यांचे १९२१ मध्ये १२३ व्या वर्षी निधन झाले आणि त्यांना माळसर येथे जलसमाधी देण्यात आली.

सत्यनारायण मंदिर मालसर येथील मुख्य रस्त्याच्या बाजूला स्थित आहे. रस्त्याच्या कडेला असलेला एक प्रशस्त चौथरा मंदिराकडे घेऊन जातो. अगदी समोर परमहंस माधवदास यांची समाधी आहे, जिथे त्यांच्या पादुका आहेत आणि एक अखंड ज्योत तेवत ठेवली जाते. त्याच्या बाजूला डोंगरे महाराज स्मारक मंदिर आहे, ज्यामध्ये त्यांची मूर्ती आणि भागवत पुराणाची एक प्रत आहे. डोंगरे महाराजांनी ३३ वर्षे दर पौष महिन्यात येथे भागवत कथा सांगितली होती. त्यांच्या शेजारील ज्या वास्तूत ते वास्तव्यास होते, ती वास्तू स्मारक म्हणून जतन करण्यात आली आहे.

उजव्या बाजूला पूर्वेकडे तोंड असलेले सत्यनारायण मंदिर आहे, ज्याचे दोन मजली प्रवेशद्वार सुंदर कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहे. बाहेरील खांबांवर मंदिर रक्षकांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत आणि प्रवेशद्वाराच्या भिंतीच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींची (गजराज) उठावदार शिल्पे आहेत.

मंदिर परिसरात दगडी फरसबंदी असलेले अंगण आहे. येथे दोन मजली धर्मशाळा आहे, जी भाविकांसाठी निवासाची सोय उपलब्ध करून देते. तळमजल्यावरील एका सभागृहात सतत ‘राम धून’चा गजर घुमत असतो. मंदिराचे कार्यालय देखील याच मजल्यावर असून, तिथे डोंगरे महाराज आणि इतर संतांची छायाचित्रे आहेत.

मंदिराची रचना एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेली असून त्यात प्रशस्त ओसरी, सभा मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभा मंडपाला घुमटाकार शिखर असून त्याच्या दोन्ही बाजूंना भव्य मेघडंबऱ्या (शोभिवंत घटक) आहेत. गर्भगृहावर नागर शैलीतील उंच शिखर असून त्यावर उरुशृंग रचना केलेली आहे.

चार पायऱ्या चढून गेल्यावर नक्षीदार कमानीचा व्हरांडा लागतो. त्याचे खांब आणि कमानी उत्कृष्ट कारागिरीचे दर्शन घडवतात. खांबांच्या वरच्या भागात वाद्ये वाजवणाऱ्या ऋषीमुनींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. छताला आधार देणाऱ्या इतर खांबांवर विविध देवदेवतांची शिल्पे आहेत. सभामंडपाच्या कमानीदार प्रवेशद्वारावर एक मोठे अर्धवर्तुळाकार द्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या बाहेरील भिंतीवर डाव्या बाजूला गरुडावर आरूढ असलेल्या भगवान विष्णूंचे चित्र आहे आणि उजव्या बाजूला गौरांग चैतन्य महाप्रभूंचे चित्र आहे. व्हरांड्याच्या डाव्या कोपऱ्यातील देवळात गरुडेश्वरांची मूर्ती आहे आणि उजव्या कोपऱ्यात संकटमोचन हनुमानांचा पुतळा आहे.

सभामंडप प्रशस्त असून त्याला घुमटाकार छत आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर शुभ चिन्हे कोरलेली आहेत, ज्यामध्ये उंबरठ्यावर भगवान गणेशाची सुशोभित प्रतिमा आणि आडव्या तुळईवर स्वस्तिक कोरलेले आहेत. गर्भगृहाच्या आत, भगवान सत्यनारायण आणि भगवान गोपीनाथ यांच्या सुंदर मूर्ती सिंहांच्या जोडीने वेढलेल्या चांदीच्या मखरात विराजमान आहेत. त्यांच्या समोर बासरी वाजवणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णाची उभी मूर्ती आहे.

येथे वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी मंदिर भाविकांनी गजबजलेले असते. या दिवशी परमहंस माधवदास आणि डोंगरे महाराज यांच्या पादुकांवर अभिषेक केला जातो आणि त्यानंतर पूजाविधी पार पडतात. कृष्ण जन्माष्टमीचा उत्सव मध्यरात्री विविध आध्यात्मिक कार्यक्रमांसह साजरा केला जातो.

डोंगरी महाराज सेवा भक्ती आश्रम

डोंगरजी महाराज सेवा भक्ती आश्रमाची स्थापना प्रख्यात भागवत कथाकार, श्री डोंगरे महाराज यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ करण्यात आली आहे, ज्यांनी कलियुगात आपल्या औदार्यासाठी ‘आधुनिक कर्ण’ ही पदवी मिळवली होती. ज्या पूजनीय संतांनी ‘श्रीमद् भागवत रहस्य’ हा गहन ग्रंथ सोप्या आणि रंजक गुजराती भाषेत अनुवादित केला, त्यांना त्यांच्या निधनानंतर या पवित्र स्थळी जलसमाधी देण्यात आली होती. हे ठिकाण, जे वानप्रस्थाश्रम (वृद्धांसाठी निवासाचे ठिकाण) म्हणूनही कार्य करते, तिथे आध्यात्मिक शांती आणि ध्यानासाठी देशभरातून शेकडो भाविक येतात.

आपल्या प्रेमळ वाणी, सखोल आध्यात्मिक ज्ञान आणि मंत्रमुग्ध करणाऱ्या कथा सांगण्याच्या शैलीसाठी प्रसिद्ध असलेले डोंगरे महाराज यांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १९२६ रोजी इंदूर, मध्य प्रदेश येथे केशवभाई आणि कमलाबाई डोंगरे यांच्या पोटी झाला. त्यांचे बालपण वडोदरा येथे गेले. वयाच्या आठव्या वर्षी ते धार्मिक विधींच्या अभ्यासासाठी पंढरपूर (महाराष्ट्र) येथे गेले. तिथे त्यांनी सात वर्षे वेद, पुराणे आणि धार्मिक ग्रंथांचे अध्ययन केले. त्यानंतर त्यांनी काशी (वाराणसी) येथे विधींचे उच्च शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी काही काळ धार्मिक सेवांचे कार्य केले.

वयाच्या २३ व्या वर्षी त्यांनी पुण्यात पहिली मराठी भागवत कथा सांगितली. वयाच्या ३० व्या वर्षापासून त्यांनी गुजराती भाषेत भागवत कथा सांगण्यास सुरुवात केली, ज्याची सुरुवात त्यांनी माळसर येथून केली.

त्यांच्या प्रभावी प्रवचनांचे श्रवण करण्यासाठी हजारो भाविक एकत्र येत असत. त्यांची अनेक प्रवचने ध्वनिमुद्रित करून वितरितही केली गेली. त्यांचा ‘श्रीमद् भागवत रहस्य’ हा गुजराती अनुवाद, जो नंतर हिंदीत ‘श्रीमद् भागवत कथा’ म्हणून अनुवादित झाला, तो अत्यंत प्रसिद्ध आहे. शुकदेव ऋषींप्रमाणेच डोंगरे महाराजांनी निस्वार्थी जीवन जगले. त्यांनी आपल्या प्रवचनांसाठी कधीही दक्षिणा स्वीकारली नाही आणि सर्व उत्पन्न सामाजिक, धार्मिक आणि मानवतावादी कार्यांसाठी दान केले.

ते केवळ साधे धोतर आणि उपरणे परिधान करत, त्यांनी कधीही स्वतःभोवती अनुयायांचा गट निर्माण होऊ दिला नाही आणि कधीही बँक खातेही उघडले नाही. जेव्हा त्यांची पत्नी अबु येथे वारली, तेव्हा डोंगरे महाराजांना पाच दिवसांनंतर बातमी मिळाली. ते मुंबईचे व्यापारी रतिभाई पटेल यांच्यासोबत अबुला गेले, परंतु त्यांच्याकडे अंत्यसंस्कारासाठी पैसे नव्हते. त्यांनी रतिभाईंना त्यांच्या पत्नीचे कानातले आणि मंगळसूत्र विकून अस्थी विसर्जनाचा विधी करण्यास सांगितले.

डोंगरे महाराजांनी त्यांचे शेवटचे दिवस नडियाद, गुजरात येथील संतराम मंदिरात व्यतीत केले आणि १ नोव्हेंबर १९९१ रोजी त्यांनी देह ठेवला. त्यांच्या अंतिम इच्छेनुसार, त्यांना माळसर येथे नर्मदा नदीत जलसमाधी देण्यात आली. त्यानंतर निर्मा इंडस्ट्रीजचे करसनभाई पटेल यांनी डोंगरेजी महाराज सेवा भक्ती आश्रमाची स्थापना केली.

श्री बाल गोपाल सेवा ट्रस्ट, अहमदाबादद्वारे संचालित हा आश्रम एका भव्य प्रवेशद्वारातून अभ्यागतांचे स्वागत करतो, जे एका मोठ्या अंगणात उघडते. परिसराच्या सुरुवातीला जलाराम बापा, संत शुकदेव, संत तुकाराम, ऋषी वशिष्ठ, जगद्गुरु शंकराचार्य, मीराबाई, सूरदास, शबरी, ऋषी वाल्मिकी, संत तुलसीदास, संत नामदेव, ऋषी विश्वामित्र, ध्रुव, भगवान नारायण, देवर्षी नारद, भक्त प्रल्हाद आणि इतर संतांची छोटी मंदिरे आहेत.

दोन मजली आश्रम इमारतीत राहण्यासाठी अनेक खोल्या उपलब्ध आहेत. सुविधांमध्ये नाश्ता आणि दिवसातून दोन वेळचे जेवण समाविष्ट आहे. भाविक येथे एक दिवसापासून ते एका महिन्यापर्यंत राहू शकतात. लोक येथे आध्यात्मिक शांतीसाठी, पूजा करण्यासाठी किंवा धार्मिक कार्यात सहभागी होण्यासाठी येतात. अनेक भाविक आपला मुक्काम आगाऊ नोंदवतात.

आश्रमाच्या सत्संग हॉलमध्ये डोंगरे महाराजांचा भागवत कथा सांगतानाचा पुतळा आहे. जवळच द्वारकाधीशांची (राजा स्वरूपातील भगवान श्रीकृष्ण) सुंदर मूर्ती आहे, तसेच राधा-कृष्णाच्या लहान मूर्ती आणि बाळकृष्णासाठी पाळणा आहे. आश्रमात पहाटे मंगला आरती, सकाळी ८:०० वाजता शृंगार आरती, सकाळी ११:३० वाजता भोग आरती आणि संध्याकाळी ५:३० वाजता संध्या आरती असे दैनंदिन विधी केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सिनोरपासून ५ किमी, वडोदरापासून ६२ किमी अंतरावर स्थित
  • सिनोरपासून राज्य परिवहन (एसटी) आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home