सती अनुसया माता मंदिर

आंबाली, तालुका : सिनोर, जिल्हा : वडोदरा

‘अनुसया’ या संस्कृत शब्दाचा अर्थ ‘जी मत्सर आणि द्वेषापासून मुक्त आहे’ असा होतो. हिंदू परंपरेत, सती अनुसया मातेला पातिव्रत्य धर्म आणि अतिथी धर्माचा आदर्श मानले जाते. या पूजनीय देवतेचे प्राचीन मंदिर आंबाली येथे स्थित आहे. पौराणिक कथेनुसार, हे ते पवित्र स्थळ आहे जिथे अनुसया मातेला मिळालेल्या वरदानामुळे त्रिमूर्ती – ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) – यांनी पृथ्वीवर चंद्र, दत्तात्रेय आणि दुर्वास ऋषींच्या रूपात अवतार घेतला होता. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की या मंदिराच्या परिसरातील पवित्र माती लावल्याने सर्व प्रकारचे त्वचेचे आजार बरे होतात.

अनुसया या महर्षी कर्दम आणि देवहूती यांच्या सर्वात धाकट्या कन्या आणि कपिल मुनींच्या भगिनी होत्या. त्यांना भारतवर्षातील पाच महान पतिव्रतांपैकी एक मानले जाते. त्यांचा विवाह सप्तर्षींपैकी एक असलेल्या अत्री ऋषींशी झाला होता. त्यांच्या माता देवहूती यांनी पृथ्वीवर दैवी जीवांना जन्म देण्याचा संकल्प केला होता, परंतु त्या आपल्या आयुष्यात हे ध्येय पूर्ण करू शकल्या नाहीत. अनुसया यांनी आपल्या मातेची इच्छा पूर्ण करण्याचे व्रत घेतले आणि विवाहाच्या वेळी अत्री ऋषींना ही गोष्ट सांगितली. अत्री ऋषींनी त्यांना सांगितले की नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर केलेली तीव्र तपश्चर्या हे दैवी कार्य पूर्ण करू शकते. त्यांनी तिथे आश्रम बांधला आणि दोघेही कठोर तपश्चर्येला बसले. उन्हाळ्यात अनुसया धगधगत्या अग्नीच्या मध्ये बसत, पावसाळ्यात त्या ओल्या वस्त्रांत राहत आणि हिवाळ्यात गोठवणाऱ्या थंडीतही त्यांनी हेच व्रत चालू ठेवले.

त्यांच्या तपस्येची चर्चा तिन्ही लोकांत पसरली. जेव्हा नारद मुनींनी त्रिमूर्तींच्या पत्नींकडे – सावित्री (ब्रह्मदेवाची पत्नी), लक्ष्मी (विष्णूची पत्नी) आणि पार्वती (शिवाची पत्नी) – त्यांच्या पातिव्रत्याची स्तुती केली, तेव्हा त्या मत्सरग्रस्त झाल्या. त्यांच्या पातिव्रत्याची परीक्षा घेण्यासाठी, त्यांनी आपल्या पतींना वेश बदलून त्यांच्या आश्रमात पाठवले. तीन ब्राह्मणांच्या रूपात, त्रिमूर्तींनी दुपारी अत्री ऋषींच्या अनुपस्थितीत आश्रमाला भेट दिली. अनुसया यांनी त्यांचे स्वागत केले आणि त्यांना भोजन दिले. त्यांनी जेवण्यास संमती दिली, परंतु एका अटीवर की त्यांनी त्यांना विवस्त्र होऊन भोजन वाढावे. यामुळे त्या नैतिक पेचात पडल्या; जर त्यांनी नकार दिला तर अतिथी धर्माचे उल्लंघन होईल आणि जर त्यांनी अट मान्य केली तर त्यांच्या पातिव्रत्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होईल.

त्यांनी आपल्या हृदयात पतींचे स्मरण करून मार्गदर्शन मागितले. अत्री ऋषींनी आपल्या दिव्य दृष्टीने ओळखले की हे पाहुणे दुसरे कोणी नसून साक्षात त्रिमूर्ती आहेत आणि त्यांनी अनुसया यांना त्यांच्यावर पवित्र गंगाजल शिंपडण्यास सांगितले. त्यांनी तसे करताच, तिन्ही देवता सहा महिन्यांच्या बालकांच्या रूपात रूपांतरित झाले. त्यानंतर त्यांनी त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांना भोजन दिले.

बालदेवता सहा महिन्यांहून अधिक काळ आश्रमात राहिल्या. दरम्यान, त्यांच्या पत्नींनी उपवास सुरू केला, कारण पतींशिवाय त्या अन्न ग्रहण करू शकत नव्हत्या. त्यांनी नारद मुनींची भेट घेतली, ज्यांनी त्यांना ब्राह्मण स्त्रियांचा वेश धारण करून अनुसयांकडे जाण्याचा सल्ला दिला. अनुसया यांनी त्यांचे स्वागत केले आणि त्यांना तीन बालके दाखवून विचारले की जर हे तुमचे पती असतील तर त्यांना ओळखा. जेव्हा त्या त्यांना ओळखू शकल्या नाहीत, तेव्हा त्यांनी सर्व काही कबूल केले आणि त्यांची क्षमा मागितली. त्यांनी अनुसया यांना आशीर्वाद दिला, ‘तू संपूर्ण विश्वात महासती म्हणून ओळखली जाशील.’ अनुसया यांनी पुन्हा गंगाजल शिंपडले आणि तिन्ही बालके त्यांच्या मूळ दिव्य रूपात परतली. त्यांनी आदराने त्यांना भोजन दिले आणि विनंती केली, ‘आशीर्वाद म्हणून, तुम्ही येथे बालरूपात राहावे जेणेकरून दुःखी लोकांच्या जीवनात आनंद येईल.’ देवतांनी हे मान्य केले आणि ते अदृश्य झाले. पुढे, असे मानले जाते की ब्रह्मदेवाच्या तेजातून चंद्र, विष्णूच्या तेजातून दत्तात्रेय आणि शिवाच्या तेजातून दुर्वास ऋषींचा जन्म झाला.

मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या बाजूला गंगा कुंड आहे, ज्याच्या मागेही एक पौराणिक कथा आहे. अत्री आणि अनुसया आश्रमात असताना दहा वर्षांच्या दुष्काळात नर्मदा नदीसह सर्व जलस्रोत आटले होते. एके दिवशी, ध्यानातून उठल्यावर अत्री ऋषींनी पाणी मागितले, पण तिथे पाण्याचा एक थेंबही नव्हता. अनुसया यांनी गंगा नदीची प्रार्थना केली, ज्यावर गंगेने उत्तर दिले, ‘तुझ्या एक वर्षाच्या तपस्येचे पुण्य मला अर्पण कर, म्हणजे मी प्रकट होईल.’ अनुसया यांनी संमती दिली आणि गंगा कुंडात प्रकट झाली, जे कधीही आटत नाही असे मानले जाते. आजही, या कुंडातील पाण्याचा वापर अनुसया देवीच्या विधींसाठी केला जातो.

मंदिराचा परिसर शांत आणि प्रसन्न आहे, समोर वडाचे झाड आणि इतर वृक्ष आहेत. मंदिराला घुमटाकार शिखराचा सभामंडप, अंतराळ आणि नगर शैलीतील उरुशृंग शिखराचा गर्भगृह आहे. मंदिराच्या समोर एक पक्का मंडप आहे, ज्यामध्ये यज्ञकुंड आहे आणि प्रवेशद्वाराच्या उजवीकडे गंगा कुंड आहे. सभामंडपाच्या आतील खांबांवर लहान मुलींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या दगडी प्रवेशद्वारावर भगवान शिवाची प्रतिमा आहे. गर्भगृहात अनुसया मातेची स्वयंभू मूर्ती आहे, जी औदुंबर वृक्षातून प्रकट झाली असल्याचे मानले जाते. मूर्तीला पारंपरिक महाराष्ट्रीयन वेशभूषा परिधान केलेली आहे आणि तिच्या मुखवट्यावर व पार्श्वभूमीवर सोन्याचे नक्षीकाम केलेले आहे. मूर्तीच्या समोर अत्री ऋषींच्या पादुका आहेत. अनुसया मातेच्या डाव्या बाजूला विष्णूची आणि उजव्या बाजूला ब्रह्मदेवाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूला बाल दत्तात्रेयांचे मंदिर आहे.

अनुसया माता मंदिराच्या मागील बाजूस दत्तात्रेय मंदिर आहे, जिथे आठ ते दहा पायऱ्या चढून जाता येते. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या मध्यभागी गायत्री मंत्र आणि श्री यंत्र कोरलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला नृसिंह सरस्वती आणि उजव्या बाजूला श्रीपाद श्रीवल्लभ यांची मूर्ती आहे. सभामंडपात एक यज्ञकुंड आहे. गर्भगृहात एका चबुतऱ्यावर महाकाली, अंबा माता, दत्तात्रेय, गायत्री देवी आणि विश्वकर्मा यांच्या मूर्ती क्रमाने आहेत.

या मंदिराच्या डाव्या बाजूला रणछोडराय (भगवान श्रीकृष्णाचे रूप) यांचे मंदिर आहे आणि जवळच एक छोटे शिव मंदिर आहे. याव्यतिरिक्त, मंदिर परिसरात आणखी एक शिव मंदिर आहे, तसेच आशापुरा देवी, नर्मदा माता आणि श्रीराम, लक्ष्मण व सीता यांच्या मूर्ती असलेली मंदिरे आहेत.

भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की, मंदिर परिसरातील नर्मदा नदीच्या पात्रातील पवित्र माती लावल्याने काळे आणि पांढरे डाग यांसह सर्व प्रकारचे त्वचेचे आजार बरे होऊ शकतात. असे म्हटले जाते की, बडोदा संस्थानाचे महाराज मल्हारराव गायकवाड यांना एकेकाळी त्वचेवर काळे डाग पडले होते. या ठिकाणची माती लावल्यानंतर ते डाग नाहीसे झाले. कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी त्यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला आणि देवीला १.२५ लाख रुपयांचे सुवर्णालंकार अर्पण केले.

दरवर्षी चैत्र शुद्ध पौर्णिमेला मंदिरात मोठा उत्सव साजरा केला जातो, ज्या दरम्यान देवीला हे सुवर्णालंकार परिधान केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सिनोरपासून १० किमी आणि वडोदरापासून ५८ किमी अंतरावर
  • सिनोरपासून राज्य परिवहन (एसटी) बसेस उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिर पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध
Back To Home