संत गणेशपुरी महाराज मठ

डोंगरजवळा, ता. गंगाखेड, जि. परभणी

परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड तालुक्यामध्ये डोंगरजवळा हे गाव वसलेले आहे. येथील डोंगरजवळा, सिरसम, माखणी आणि डोंगरगाव या गावांच्या शिवारात असलेल्या डोंगरावर संत गणेशपुरी महाराज मठ स्थित आहे. ‘दक्षिण काशी’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या गंगाखेड तालुक्यातील हा मठ पंचक्रोशीतील अनेक भाविकांचे मोठे श्रद्धास्थान मानला जातो. या मठात अनेक महापुरुषांनी तप केल्याचे सांगितले जाते. या मठाची मांडणी आणि वास्तुरचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मठाच्या प्रांगणात असलेले दगडी बांधकाम, प्राचीन संजीवन समाध्या आणि विविध देवी-देवतांची मंदिरे येथील ऐतिहासिक वास्तुकलेची प्रत्यक्ष साक्ष देतात.

या मठाच्या स्थापनेविषयी आणि संत गणेशपुरी महाराजांविषयी एक प्राचीन आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. गणेशपुरी महाराज येथील एका वृक्षाजवळ बसून कठोर तप करीत असत. ते दररोज वाघावर बसून गोदावरी नदीचे पाणी आणण्यासाठी गंगाखेडला जात असत. महाराजांच्या या प्रखर भक्तीवर प्रसन्न होऊन गोदावरी नदीने गंगाखेड येथे त्यांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले. त्यावेळी नदीने महाराजांना सांगितले की “यापुढे तुला येथे येण्याची गरज नाही. मीच तुझ्याकडे येते.” मात्र तिने एक अट घालत बजावले की “वाटेत तू मागे वळून बघू नकोस. तसे केल्यास मी तेथेच थांबेन.” डोंगरजवळा येथे आल्यावर गोदावरी नदी खरोखरच आपल्या मागून येत आहे का, हे पाहण्यासाठी गणेशपुरी महाराजांनी मागे वळून पाहिले. त्याच क्षण गोदावरी नदी खडक चिरून जमिनीत गुप्त झाली आणि ती गंगारूपाने तेथेच स्थायिक झाली. महाराजांच्या भक्तीमुळे प्रकट झालेल्या या स्थानाला ‘छोटी गंगा’ म्हणून ओळखले जाते. हे पवित्र स्थान मठापासून काही अंतरावरच आहे. विशेष म्हणजे कडक उन्हाळ्यातही या तीर्थातील पाणी कधीही आटत नाही. असे सांगितले जाते की जेव्हा गंगाखेड येथील गोदावरी नदीच्या पाण्याची पातळी वाढते, तेव्हा या तीर्थातील पाण्याचा स्तरही वाढतो. गंगाखेडची पाण्याची पातळी घटते तेव्हा येथील पाण्याचा स्तरही घटतो. या पवित्र तीर्थामध्ये अनेक भाविक स्नान करतात. लहान बालकांना येथे स्नान घातल्यास त्यांचे विविध आजार बरे होतात, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

संत गणेशपुरी महाराजांनी याच मठाच्या ठिकाणी संजीवन समाधी घेतली. या मठाच्या भूमीवर संत मोहनानंदपुरी महाराज, महंत नागेश्वरपुरी महाराज, महंत मनेंद्रपुरी महाराज आणि महंत राजे गोविंदजी महाराज तथा दगडोबा महाराज आदी महापुरुषांनी तप केल्याचे सांगण्यात येते. मठाजवळ अत्यंत प्राचीन काळातील म्हणजेच श्रीमद् आद्यमाधवानंदपुरी महाराज यांची संजीवन समाधीही आहे.

मठाकडे येण्यासाठी दोन प्रमुख मार्ग उपलब्ध आहेत. गंगाखेडहून बडवणीला जाणाऱ्या रस्त्यावरून जवळच असलेल्या सिरसम गावातून पश्चिमेकडे एक मार्ग मठाकडे जातो. तसेच गंगाखेड-लातूर मार्गावरून डोंगरजवळा गावाच्या अलीकडे पूर्वेकडे जाणारा रस्ताही थेट मठापर्यंत पोहोचतो. महाद्वारातून आत प्रवेश केल्यानंतर एक प्रशस्त प्रांगण लागते. या प्रांगणामध्ये समोरच दगडी बांधकाम असलेला मुख्य मठ उभा आहे. मठाच्या वास्तूसमोर एक मंडप आहे. सभामंडप आणि गर्भगृह असे या मंदिराचे मूळ स्वरूप आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या भिंतीवर डाव्या बाजूला भगवान शंकराचे आणि उजव्या बाजूला भगवान दत्तात्रेयांचे चित्र रेखाटलेले आहे. गर्भगृहाच्या ललाटबिंबावर गणेशाचे स्थान आहे. गर्भगृहाच्या आत एका उंच दगडी चौथऱ्यावर वरच्या भागात दोन पितळी मुखवटे आहेत. त्याखालील भागात काही शंख आणि शिवलिंगे स्थापित आहेत. या चौथऱ्याच्या डाव्या बाजूला एक प्राचीन मूर्तीही विराजमान आहे. गर्भगृहामध्ये एक धुनी आहे. असे सांगितले जाते की या धुनीमध्ये विस्तव नसला तरीही येथे आपोआप भस्म तयार होते.

मठाच्या बाहेरील विस्तीर्ण परिसरामध्ये संत गणेशपुरी महाराजांचे मुख्य स्थान आहे. या ठिकाणी एक छोटे मंदिर बांधलेले आहे. गणेशपुरी महाराज येथील एका वृक्षाजवळ बसून तप करीत असत. त्या वृक्षाजवळच भगवान दत्तात्रेयांची मूर्ती स्थापित आहे. परिसरात श्रीमद् आद्यमाधवानंदपुरी महाराज यांची संजीवन समाधीही आहे. या समाधीच्या उजव्या बाजूला नागदेवतेचे स्थान आहे. नागपंचमीच्या दिवशी पंचक्रोशीतील सुवासिनी येथे पूजा करण्यासाठी मोठ्या संख्येने येतात. समाधीच्या जवळच चाफ्याच्या झाडाजवळ शिवशंकराची ध्यानस्थ मूर्ती विराजमान आहे. या परिसरात काही शिवलिंगे स्थापित आहेत आणि नजीकच एक होमकुंड बांधलेले आहे. मंदिराच्या आवारात एक प्राचीन दीपमाळ आहे. परिसरात असलेल्या अश्वत्थ वृक्षाजवळ असलेल्या शिवलिंगाची दिवसातून दोन वेळा नियमितपणे पूजा केली जाते. या मठाच्या आवारात रेणुकामाता मंदिर, कालभैरव मंदिर, शनि-हनुमान मंदिर, विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर आणि करुणेश्वर महादेव मंदिरही आहेत. हनुमान मंदिराच्या मागील बाजूला काही महापुरुषांच्या समाध्या आहेत. यामध्ये राजे गोविंदजी महाराजांच्या समाधीचाही समावेश आहे. त्यांच्याविषयी आख्यायिका अशी की ते येथे येथे येणाऱ्या भाविकांना दगडाचे धोंडे उकळवून त्यांचे पुरणाचे धोंडे बनवत असत आणि ते भाविकांना महाप्रसाद म्हणून वाटत असत. मठाच्या प्रांगणात एक जुने दगडी जाते आहे. या जात्याला ‘हाल्या बैलाचे जाते’ असे म्हणतात. पूर्वीच्या काळी या जात्यातून भाविकांना गव्हाचे पीठ दळून दिले जात असे.

मठापासून काही अंतरावर ‘छोटी गंगा’ हे तीर्थ आहे. या तीर्थात बाराही महिने पाणी उपलब्ध असते. मठातील तसेच परिसरातील सर्व मंदिरांमधील दैनंदिन पूजा, देवाचा प्रसाद आणि पिण्यासाठी याच तीर्थातील पाण्याचा वापर करण्यात येतो. येथे स्नान करण्यासाठी भाविक मोठ्या संख्येने येतात. विशेषतः माघ महिना, सोमवती अमावस्या आणि श्रावण महिन्यात स्नान करण्यासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते. येथील पाणी दूषित होऊ नये म्हणून भाविकांना प्रत्यक्ष तीर्थाच्या मुख्य कुंडामध्ये उतरून स्नान करता येत नाही. या तीर्थाच्या बाहेर ठेवलेल्या बादल्यांमधून पाणी घेऊन काही अंतरावर भाविकांना स्नान करावे लागते. दर्शनासाठी आलेले अनेक भाविक येथील पवित्र तीर्थ बाटल्यांमध्ये भरून आपल्या घरी घेऊन जातात.

या मठाची धार्मिक परंपरा अखंडपणे सुरू आहे. येथे अनेक महंतांनी आपली सेवा समर्पित केली आहे. महंत परमेश्वरानंद हे येथील विद्यमान महंत म्हणून मठाचा कारभार पाहत आहेत. ते या मठाचे १५ वे महंत आहेत. दरवर्षी माघ अमावस्येला या मठाच्या परिसरामध्ये वार्षिक जत्रा भरते. जत्रेच्या आदल्या दिवशी महाशिवरात्रीपासूनच येथे भाविकांची मांदियाळी जमते. या उत्सवात नवसपूर्तीनिमित्त भाविकांकडून मोठ्या प्रमाणावर अन्नदान केले जाते. उत्सवादरम्यान गणेशपुरी महाराजांच्या मुखवट्याची पालखी मिरवणूकही काढण्यात येते. तसेच दरवर्षी आषाढी एकादशीला मठातून पंढरपूर येथे पायी दिंडी जाते. मठपरिसरातील रेणुकामाता मंदिरामध्ये शारदीय नवरात्रोत्सवादरम्यान उत्सव साजरा केला जातो. नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी मंदिरात घटस्थापना करण्यात येते. या उत्सवादरम्यान येथे दररोज भजन, कीर्तन आदी धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. आश्विन शुद्ध अष्टमीच्या दिवशी रात्री १२ वाजता येथे होमहवन करण्यात येते. या धार्मिक विधीसाठी शेकडो भाविक उपस्थित असतात. त्याचप्रमाणे आश्विन वद्य अष्टमीच्या दिवशी येथे राजे गोविंदजी महाराजांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात. येथील दत्त मंदिरामध्ये गुरुपौर्णिमेला अतिशय मोठ्या उत्साहात उत्सव साजरा केला जातो. पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना येथे दर्शनासाठी येता येते.