സന്ത് ബാൽഗിർ മഹാരാജ് മഠം

ഗാഡിപുര, നന്ദേഡ് സിറ്റി, താലൂക്കും ജില്ലയും നന്ദേഡ്

നന്ദേഡ് നഗരത്തിലെ ചരിത്രപരവും മതപരവുമായ വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരിടമാണ് ബാൽഗിർ മഹാരാജ് മഠം. നഗരത്തിലെ ഗാഡിപുര പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ മഠം ദശനാമി ഗോസാവി വിഭാഗത്തിലെ ഗിരി പാരമ്പര്യത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്. ഏകദേശം മുന്നൂറ് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് മഹാനായ സന്യാസി വര്യൻ സന്ത് ബാൽഗിർ മഹാരാജാണ് ഈ മഠം സ്ഥാപിച്ചത്. ഇന്നും ഗുരു-ശിഷ്യ പരമ്പരയിലൂടെയാണ് ഈ മഠത്തിൽ മഹന്തന്മാരെ നിയമിക്കുന്നത്. എല്ലാ പൗർണ്ണമി ദിനങ്ങളിലും ഈ മഠത്തിൽ അന്നദാനം നടത്തിവരുന്നു.

നന്ദേഡ് ജില്ലയിലെ നൈഗാവ് താലൂക്കിലുള്ള ‘രാഹേർ’ ആണ് ബാൽഗിർ മഹാരാജിന്റെ ജന്മസ്ഥലമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. മഹാരാജ് തന്റെ ബാല്യം ചെലവഴിച്ചത് ഈ പുണ്യഭൂമിയിലാണ്. ഇക്കാരണത്താൽ, ഗോദാവരി നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന രാഹേർ, സന്യാസിമാരുടെ സാന്നിധ്യത്താൽ പവിത്രമായ ഒരു പ്രദേശമായി കരുതപ്പെടുന്നു. ചെറുപ്പം മുതലേ അദ്ദേഹത്തിന് ആത്മീയതയിൽ വലിയ താല്പര്യമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ദശനാമി ഗോസാവി വിഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ദീക്ഷ സ്വീകരിക്കുകയും കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്തു. രാഹേറിലെ ഗോദാവരി തീരങ്ങളിലും മറ്റ് തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഈശ്വരഭക്തിയിൽ മുഴുകി.

സമൂഹത്തിന് പെരുമാറ്റത്തിലും ചിന്തയിലും ശരിയായ ദിശാബോധം നൽകിയ സന്യാസി പരമ്പരയിൽ ബാലഗിർ മഹാരാജിന് സുപ്രധാന സ്ഥാനമാണുള്ളത്. ജാതിമത ഭേദമന്യേ മാനവികതയെ പഠിപ്പിച്ച മഹാരാജ്, വിശക്കുന്നവർക്ക് ഭക്ഷണം നൽകാനും ദാഹിക്കുന്നവർക്ക് വെള്ളം നൽകാനും വിദ്യാർത്ഥികളെ അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് സഹായിക്കാനും സന്ദേശങ്ങൾ നൽകി. ഈ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം തടസ്സമില്ലാതെ തുടരുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കാൻ അദ്ദേഹം ഗുരു-ശിഷ്യ പരമ്പര സ്വീകരിച്ചു. സമൂഹത്തെ ഭക്തിയുടെ പാതയിലേക്ക് നയിക്കുന്നതിനും ഗോസാവി വിഭാഗത്തിന്റെ പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുമായി അദ്ദേഹം മാഹൂരിലും (വഡ്‌ഗുമ്പ), പിന്നീട് ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന കാലത്ത് നാന്ദേഡിലും മഠങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാരണം, ഇന്നും നാന്ദേഡിലും പരിസര പ്രദേശങ്ങളിലും ധാരാളം ദത്താത്രേയ ഭക്തരെ കാണാൻ സാധിക്കുന്നു.

നാന്ദേഡ് നഗരത്തിലെ ഗാഡിപുര പ്രദേശത്ത് ഗോദാവരി നദിയുടെ തീരത്താണ് സന്ത് ബാലഗിർ മഹാരാജ് മഠം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. റോഡിനേക്കാൾ ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ മഠത്തിന് ശക്തമായ കോട്ടമതിലുകളും ഗംഭീരമായ പ്രവേശന കവാടവുമുണ്ട്. ഈ പ്രവേശന കവാടത്തിന് ഏകദേശം ൮ അടി ഉയരമുണ്ട്, കൂടാതെ ൧൦ പടികളുമുണ്ട്. പടികളുടെ ഇരുവശത്തും സുരക്ഷാ റെയിലിംഗുകൾ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശത്തും രണ്ട് വൃത്താകൃതിയിലുള്ള തൂണുകൾ വീതമുണ്ട്, അതിനു മുകളിൽ ഒരു തോരണവും ഒരു സജ്ജയും (ബാൽക്കണി) ഉണ്ട്. ഈ കവാടത്തിലൂടെയാണ് മുറ്റത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. മുറ്റത്തേക്കാൾ ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ഇരുനില മഠത്തിലേക്ക് എത്താൻ ഏകദേശം ൧൫ പടികൾ കൂടിയുണ്ട്. ഏകദേശം ൮ അടി നീളമുള്ള ഈ പടികളുടെ ഇരുവശത്തും മധ്യഭാഗത്തും സുരക്ഷാ റെയിലിംഗുകൾ ഉണ്ട്.

മഠത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്തായി ബാൽഗിർ മഹാരാജിന്റെ സമാധി ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടനയിൽ സഭാ മണ്ഡപം, അന്തരാളം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. സഭാ മണ്ഡപത്തിലും അന്തരാളത്തിലും ചതുരശ്ര ആകൃതിയിലുള്ള തൂണുകളുണ്ട്, മേൽക്കൂരയിൽ നിന്ന് പിച്ചള മണികൾ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്നു. അന്തരാളത്തിന്റെ വലതുവശത്ത് വജ്രപീഠത്തിൽ ഭഗവാൻ ഗണപതിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. മുന്നോട്ട് പോയാൽ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടമാണ്. ഇതിന് മുൻപിലുള്ള മേശപ്പുറത്ത് ബാൽഗിർ മഹാരാജിന്റെ പിച്ചള മുഖംമൂടി വെച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രവേശന കവാടത്തിലെ തൂണുകളുടെ കമാനത്തിൽ ഇലകളുടെയും പൂക്കളുടെയും കൊത്തുപണികൾ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത് വജ്രപീഠത്തിൽ ബാൽഗിർ മഹാരാജിന്റെ വിഗ്രഹം ഉപവിഷ്ടനായിരിക്കുന്നു. മഹാരാജിന്റെ വിഗ്രഹത്തിന് ഇടതുവശത്തായി ഏകമുഖീ ദത്താത്രേയന്റെ വിഗ്രഹവും വലതുവശത്തായി മാതാ അനസൂയയുടെ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. ഈ വിഗ്രഹങ്ങൾക്ക് പിന്നിലായി മനോഹരമായ വെള്ളി പ്രഭാവലികളുണ്ട്.

മഠത്തിന്റെ വലതുവശത്തുള്ള പുറംഭിത്തിയിൽ അഷ്ടവിനായകന്മാരുടെ ചിത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ വലതുഭാഗത്തായി സഭാ മണ്ഡപം, അന്തരാളം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന പ്രത്യേക ഗണപതി ക്ഷേത്രമുണ്ട്. സഭാ മണ്ഡപത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടം ലളിതമാണ്, കൂടാതെ ഹാൾ അല്പം ഇടുങ്ങിയതുമാണ്. അർദ്ധവൃത്താകൃതിയിലുള്ള കമാനത്തോടുകൂടിയ അന്തരാളത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടം ഉയർന്നിരിക്കുന്നതും നാല് പടികളുള്ളതുമാണ്. മുന്നോട്ട് പോയാൽ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടമാണ്, അത് ഇടുങ്ങിയതും താഴ്ന്നതുമാണ്. ഇതിന്റെ വാതിൽപ്പടികളിൽ ലംബമായ അരികുകളിൽ കൊത്തുപണികൾ കാണാം. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ, വജ്രപീഠത്തിൽ സിന്ദൂരം പൂശിയ സ്വയംഭൂവായ ശ്രീ ഗണപതിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. വിഗ്രഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ ഒരു മരതകം പതിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെയും അന്തരാളത്തിന്റെയും പുറംഭാഗത്തായി ഒരു പ്രദക്ഷിണ വഴിയുണ്ട്.

മഠത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്തുള്ള മുറിയിൽ അന്തരിച്ച മഹന്തുകളുടെ സമാധികൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ മുറിയുടെ പിൻവാതിലിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങുമ്പോൾ, മുറ്റത്ത് ഒരു ചെറിയ ക്ഷേത്രം കാണാം. ക്ഷേത്രത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടം ലളിതമാണ്, ഇവിടെ ഒരു വജ്രപീഠത്തിൽ ത്രിമുഖ ദത്താത്രേയന്റെ മാർബിൾ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഗ്രഹത്തിന് മുന്നിൽ, വജ്രപീഠത്തിൽ ശ്രീ ദത്താത്രേയന്റെ പാദുകങ്ങൾ കാണാം. ദത്താത്രേയ ക്ഷേത്രത്തിന് തൊട്ടടുത്ത് മഹാദേവന്റെ ക്ഷേത്രമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത് തറയിൽ ഒരു വലിയ ശിവലിംഗം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ശിവലിംഗത്തിൽ ജലധാര നടത്തുന്നതിനായി മേൽക്കൂരയിൽ നിന്ന് ഒരു ചെമ്പ് പാത്രം (അഭിഷേക പാത്രം) തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്നു. വശത്തായി ഒരു പിച്ചള തൃശൂലവുമുണ്ട്. മഠം സമുച്ചയത്തിൽ ഒരു അന്നഛത്ര മന്ദിരവും പൂജാരിമാർക്കും പരിചാരകർക്കും മഹന്തുകൾക്കും താമസിക്കാനുള്ള സൗകര്യങ്ങളുമുണ്ട്.

‘ദത്ത ജയന്തി’ എന്ന പ്രധാന വാർഷിക ഉത്സവം ഇവിടെ അതീവ ഭക്തിസാന്ദ്രമായി ആഘോഷിക്കുന്നു. ഇതുകൂടാതെ, എല്ലാ പൗർണ്ണമി ദിനങ്ങളിലും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉത്സവങ്ങളും നടക്കാറുണ്ട്. ഈ സമയങ്ങളിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മഹാപ്രസാദം വിതരണം ചെയ്യുന്നു. ചൈത്ര പാഡ്‌വ, രാമനവമി, ഗണേഷ് ജയന്തി, ദസറ, ദീപാവലി തുടങ്ങിയ ഉത്സവങ്ങൾ ഇവിടെ പരമ്പരാഗത രീതിയിൽ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അവസരങ്ങളിൽ ഭജൻ, കീർത്തനം, പ്രഭാഷണങ്ങൾ, സംഗീതം, മഹാപ്രസാദ വിതരണം തുടങ്ങിയ പരിപാടികൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. മാഘ മാസത്തിൽ മഠത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പാദയാത്ര (ദിണ്ടി) സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ദിണ്ടി മാഘ ശുക്ല ചതുർദശി നാളിൽ മാഹുരിലെ ദത്ത ശിഖർ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരുകയും, മാഘ പൗർണ്ണമി നാളിൽ മഹാഅഭിഷേകം നടത്തിയ ശേഷം മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. തിങ്കൾ, ചൊവ്വ, വ്യാഴം ദിവസങ്ങളിലും പൗർണ്ണമി, അമാവാസി ദിവസങ്ങളിലും ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭക്തജനങ്ങളുടെ വലിയ തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• നാന്ദേഡ് ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ നിന്ന് ൩ കിലോമീറ്റർ
• നാന്ദേഡ് റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് ൪ കിലോമീറ്റർ
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാവുന്നതാണ്
• ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് താമസത്തിനും പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിനുമായി നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.