संत अलमस्त बाबा देवस्थान

दत्तझिरी, ता. अचलपूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील अचलपूर तालुक्यात सातपुड्याच्या पायथ्याशी वसलेले संत अलमस्त बाबा देवस्थान हे विदर्भातील एक श्रद्धास्थान मानले जाते. दीनदुबळ्यांची सेवा, समता आणि ईश्वरभक्तीची शिकवण देणाऱ्या अवधूत परंपरेचे केंद्र म्हणून या परिसराची ओळख आहे. सुमारे आठशे वर्षांची परंपरा लाभलेले प्राचीन दत्त मंदिर, तीन जलप्रवाहांचा त्रिवेणी संगम आणि विसाव्या शतकातील संत अलमस्त बाबा यांनी जिवंतपणी स्वतः सिद्ध केलेले समाधी मंदिर, ही या देवस्थानाची मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत. या ठिकाणी सर्वधर्मीय भाविक श्रद्धेने नतमस्तक होतात. येथे दरवर्षी मार्गशीर्ष महिन्यात संपन्न होणारा दत्त जयंती उत्सव आणि कार्तिक पौर्णिमेचा त्रिवेणी स्नान सोहळा यांमुळे या परिसराला मोठे धार्मिक महत्त्व लाभले आहे.

दत्तझिरी हे गाव ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा लाभलेल्या अचलपूर परिसराचा एक भाग आहे. अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदीनुसार प्राचीन काळी अचलपूर हे एलिचपूर म्हणून ओळखले जात होते. ते वऱ्हाड प्रांताचे एक प्रमुख राजकीय व प्रशासकीय केंद्र राहिले होते. राष्ट्रकूट, चालुक्य आणि देवगिरीच्या यादवांच्या काळात या प्रदेशात अनेक धार्मिक वास्तूंची निर्मिती झाली. दत्तझिरी गावाच्या नामाभिधानाची व्युत्पत्ती भगवान दत्तात्रेय आणि येथील भूगोलाशी जोडलेली आहे. स्थानिक वऱ्हाडी बोलीत जमिनीतून वाहणाऱ्या नैसर्गिक गोड्या पाण्याच्या प्रवाहाला ‘झिरा’ किंवा ‘झिरी’ असे म्हटले जाते. प्राचीन दत्त मंदिराच्या सान्निध्यात बारमाही नैसर्गिक झरा वाहत असल्याने या स्थानास दत्तझिरी हे नाव रूढ झाले. सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमधून येणारे पाण्याचे प्रवाह येथे एकत्रित येत असल्याने या परिसराला प्राचीन काळापासून तपोभूमीचे स्वरूप लाभले आहे.

पुराणकथा आणि मौखिक परंपरेनुसार विदर्भातील हा भूप्रदेश भगवान दत्तात्रेय आणि नाथ संप्रदायाच्या पदस्पर्शाने पुनीत झालेला मानला जातो. समाधी मंदिरासमोर काही अंतरावर पाण्याचे तीन स्वतंत्र नैसर्गिक पाट वाहून एकत्र मिळतात. या संगमाला भाविक त्रिवेणी संगम मानतात. याच ठिकाणी महादेवाचे एक लहान पाषाणी मंदिर उभे आहे. त्रिवेणी संगमाच्या तीर्थात स्नान केल्यास भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण होतात, अशी दृढ श्रद्धा जनमानसात आहे. दत्तझिरी येथील नदीच्या पलीकडील डोंगरामध्ये एक नैसर्गिक पाषाण गुहा आहे. प्राचीन काळी ऋषिमुनी येथे एकांतवासात ध्यानधारणा करीत असत. या गुहेनजीकच प्राचीन दत्त मंदिर वसले आहे.

दत्तझिरी येथील दत्त मंदिराचे मूळ स्वरूप आठ शतके जुने मानले जात असले तरी आधुनिक काळातील संत अलमस्त बाबांचे प्रकटीकरण वर्ष १९६२ मधील आहे. गावाबाहेरील अरण्यात एक अवलिया साधू एका वृक्षावर वर्षभरापासून अखंड ध्यानमुद्रेत बसून तपश्चर्या करीत असल्याची चर्चा पंचक्रोशीत सुरू झाली. गावातील मुस्लिम वस्तीतील ज्येष्ठ ग्रामस्थांनी जंगलात जाऊन पाहिले असता त्यांना वृक्षावर एक तपस्वी दिसले. त्यांनी तो कोणी संत महात्मा असल्याचे ओळखले. त्यानंतर गावातील हिंदू ग्रामस्थांनाही तेथे पाचारण करण्यात आले. उभय समुदायांच्या ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन अलमस्त बाबांना वृक्षावरून खाली येण्याची विनंती केली. लोकांच्या आग्रहावरून बाबा खाली उतरले आणि त्यांनी याच तपोभूमीत कायमस्वरूपी वास्तव्य केले. अलमस्त बाबांना वाचासिद्धी लाभल्यामुळे त्यांचे आशीर्वाद फळास येतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देवस्थान परिसराभोवती संरक्षणासाठी दगड आणि विटांनी बांधलेली भक्कम तटबंदी आहे. या तटबंदीत दोन मुख्य प्रवेशद्वारे आणि एक उपद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना चौथरे उभारलेले आहेत. त्यावर सोंड उंचावलेली दोन गजशिल्पे कोरलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या स्तंभशाखांवर देवकोष्टके कोरलेली आहेत. त्यांत देवतांच्या मूर्ती प्रतिष्ठापित आहेत. महिरपी तोरण आणि नक्षीदार लाकडी कवाडांनी हे द्वार सजवले आहे. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर प्रांगणाकडील बाजूस चार नक्षीदार चौकोनी स्तंभ आहेत. या स्तंभांवरील तुळयांवर आधारलेल्या छतावर तीन वैशिष्ट्यपूर्ण मेघडंबऱ्या उभारलेल्या दिसतात. मधल्या मोठ्या मेघडंबरीत बासरी वाजवणाऱ्या श्रीकृष्णाची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. प्रवेशद्वारातून खाली फरसबंद प्रांगणात उतरण्यासाठी पायऱ्यांची सोय आहे. तटबंदीच्या मागील बाजूस दुसरे प्रवेशद्वार आहे. तटबंदीतील या उपद्वारास नक्षीदार द्वारशाखा आहेत. सज्जावर बाशिंग आणि त्यातील देवकोष्टकात अलमस्त बाबांचे कोरीव शिल्प आहे. उपद्वारातून प्रांगणात जाण्यासाठी पाच पायऱ्या चढाव्या लागतात. प्रांगणात विविध वृक्ष आणि फुलझाडे लावलेली आहेत.

प्रांगणाच्या मध्यभागी संत अलमस्त बाबांचे समाधी मंदिर उभे आहे. तीन मुखमंडप, एक मध्यवर्ती सभामंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. तिन्ही मुखमंडप आणि सभामंडप अर्धखुल्या स्वरूपाचे आहेत. समोरील मुखमंडपासमोर पाच पायऱ्या आहेत. या तिन्ही मुखमंडपांमध्ये प्रत्येकी चार आणि सभामंडपात सहा असे एकूण अठरा नक्षीदार गोलाकार स्तंभ आहेत. ते एकमेकांना महिरपी कमानींनी जोडलेले आहेत. मंडपांचे छत घुमटाकार वितानांनी आच्छादलेले आहे. सभामंडपात गर्भगृहाच्या द्वारासमोर बाबांचे पवित्र आसन मांडलेले आहे. त्यावर त्यांची तसबीर ठेवली आहे. याशिवाय सभामंडपाच्या भिंतींवर विविध देवता व संतांच्या तसबिरी लावलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर नाजूक वेलबुट्टीचे नक्षीकाम आहे. गर्भगृहाचा अंतर्भाग सध्या खुला आहे. त्यात समाधीसाठी एक चौकोनी चर खणून ठेवलेला आहे. अलमस्त बाबांच्या निर्वाणानंतर त्यांचा पार्थिव देह या ठिकाणी भूमीच्या स्वाधीन केला जाईल. त्यावर समाधी चौथरा उभारून बाबांच्या मूर्तीची स्थापना केली जाईल, अशी स्वतः बाबांची पूर्वयोजना आहे. बाह्य वास्तुरचनेत तिन्ही मुखमंडपांच्या छतावर आमलकयुक्त लघुशिखरे आहेत. सभामंडपाच्या छतावर स्तूपिकायुक्त घुमटाकार शिखर कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या छतावर वरच्या दिशेने निमुळते होत गेलेले चौकोनी शिखर आणि त्यावर आमलक आहे.

समाधी मंदिराच्या मागे प्रांगणात बाबांचे निवासस्थान आहे. या घराच्या विस्तृत ओसरीत बसून बाबा भाविकांना नियमित मार्गदर्शन करतात. निवासस्थानाच्या अंतर्भागात बाबांच्या तसेच विविध संत आणि देवदेवतांच्या तसबिरी लावलेल्या आहेत. प्रांगणात दुसरे एक वैशिष्ट्यपूर्ण षटकोनी आकाराचे धुनी मंदिर उभे आहे. सुमारे वीस फूट उंच असलेल्या या धुनी मंदिराच्या सर्व भिंतींमध्ये हवा खेळती राहण्यासाठी दोन थरांमध्ये वातायने ठेवलेली आहेत. या मंदिरात अलमस्त बाबांनी प्रज्वलित केलेली अखंड धुनी अहोरात्र धगधगत असते. नाथ परंपरेप्रमाणे येथेही धुनीला आत्मिक साधनेचे आणि तपस्येचे प्रतीक मानले जाते. दूरवरून येणाऱ्या भाविकांच्या मुक्कामासाठी प्रांगणात दोन मजली भक्तनिवास बांधलेले आहे.

दररोज पहाटे साडेपाच ते दुपारी साडेबारा आणि दुपारी साडेतीन ते रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. मार्गशीर्ष पौर्णिमेला संपन्न होणारा दत्त जयंती उत्सव हा या देवस्थानातील सर्वांत मोठा वार्षिक उत्सव आहे. या दिवशी पहाटेपासूनच विदर्भाच्या कानाकोपऱ्यातून भाविक दर्शनासाठी येतात. कार्तिक पौर्णिमेला येथे त्रिवेणी संगम तीर्थस्नानाचा मोठा सोहळा आयोजित केला जातो. प्रत्येक महिन्याच्या पौर्णिमेला दर्शनासाठी मोठी गर्दी होते. उत्सवांच्या वेळी मंदिरात भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.

उपयुक्त माहिती

• अचलपूर रेल्वे स्थानकापासून १८ किमी अंतरावर
• परतवाडा बस स्थानकापासून १५ किमी अंतरावर
• परतवाडा व अचलपूर येथून एसटीची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• देवस्थानच्या भक्तनिवासात भाविकांसाठी निवास व न्याहारीची व्यवस्था