इच्छापूर्ती दुर्गा मंदिर

गणेशपूर, ता. दर्यापूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील दर्यापूर तालुक्यात गणेशपूर फाट्यानजीक राज्य महामार्गालगत श्री इच्छापूर्ती दुर्गा मंदिर आहे. वऱ्हाडातील भाविक येथे दुर्गामातेच्या दर्शनासाठी येतात. शक्ती, पराक्रम आणि मातृत्वाशी जोडल्या जाणाऱ्या या देवतेची इच्छा पूर्ण करणारी देवी म्हणून उपासना केली जाते. देवी नवसाला पावते आणि संकटांत रक्षण करते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभी उभारलेल्या या मंदिराचा शारदीय नवरात्रोत्सव हा प्रमुख वार्षिक उत्सव आहे. या काळात भाविकांच्या संकल्पानुसार तेवत ठेवलेल्या अखंड मनोकामना ज्योती हे येथील वैशिष्ट्य आहे. देवीला नवस करणे, दर्शन घेणे आणि ओटी भरणे या उपासनापद्धतींसोबत अखंड दीप लावण्याच्या परंपरेला येथे विशेष स्थान आहे.

गणेशपूर हे दर्यापूरजवळील शेतीप्रधान गाव आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये चंद्रभागा नदीकाठच्या दर्यापूरच्या स्थापनेचा संबंध वऱ्हाडच्या इमादशाहीतील तिसरा सुलतान दर्या इमाद शाह याच्याशी जोडला आहे. त्याचा राजवटीचा काळ इ.स. १५२६ ते १५६० असा या नोंदीत दिला आहे. त्याच्या नावावरून शहराला दर्यापूर हे नाव मिळाले. दर्यापूरलगतचे बाणोसा व्यापारासाठी ओळखले जात असे. गॅझेटिअरनुसार बाणोसा आणि दर्यापूर कापूस बाजाराची स्थापना १९०३ मध्ये झाली. ब्रिटिश प्रशासनाने १८६७ मध्ये एलिचपूर जिल्हा निर्माण केला. दर्यापूर हा त्या जिल्ह्यातील तालुका होता. पुढे ऑगस्ट १९०५ मध्ये एलिचपूर जिल्ह्याचे अमरावती जिल्ह्यात विलीनीकरण झाले आणि दर्यापूरही अमरावती जिल्ह्याचा भाग बनला.

शाक्त परंपरेत दुर्गेला विश्वाची निर्मिती, पालन आणि संहार करणारी आदिशक्ती मानतात. ‘मार्कंडेय पुराणा’तील ‘देवीमाहात्म्या’त तिच्या विविध रूपांचे वर्णन येते. महिषासुराने देवांचा पराभव केल्यानंतर शिव, विष्णू, ब्रह्मदेव आणि इतर देवांच्या एकत्रित तेजातून देवी प्रकट झाली, अशी या ग्रंथातील कथा आहे. देवांनी तिला आपापली आयुधे दिली आणि तिने महिषासुराचा वध केला. याच ग्रंथाच्या पहिल्या अध्यायात महामायेच्या प्रभावामुळे मधु आणि कैटभ यांचा वध विष्णूंना करता आल्याचे वर्णन आहे. पुढील कथांमध्ये चंड आणि मुंड यांचा वध कालीने केला. रक्तबीजवधात चंडिका आणि काली यांचा सहभाग येतो, तर शुंभ आणि निशुंभ यांचा वध देवीने केला. या कथा देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांशी आणि प्रसंगांशी संबंधित आहेत.

दुर्गासप्तशतीच्या पाठासोबत म्हटल्या जाणाऱ्या देवीकवचात शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री अशी नवदुर्गांची नावे येतात. गणेशपूरमध्ये दुर्गेची इच्छापूर्ती करणारे रूप म्हणून पूजा केली जाते. मंदिराच्या स्थापनेविषयी स्थानिक पातळीवर सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार, गणेशपूरचे विठ्ठलदास पनपलिया हे देवीचे उपासक होते. देवीचे ध्यान आणि स्तोत्रपठण हा त्यांचा नित्यनेम होता. शारदीय नवरात्रात ते नऊ दिवस निराहार उपवास करत. घटस्थापनेनंतर घरात अखंड दीप तेवत ठेवून विजयादशमीला व्रताचे उद्यापन आणि गरिबांना अन्नदान करत. देवीने त्यांना स्वप्नात दृष्टांत देऊन मंदिर उभारण्यास सांगितले, अशी स्थानिक मान्यता आहे. त्यांनी २००४ मध्ये मंदिर उभारून देवीची प्राणप्रतिष्ठा केली. मनोकामना पूर्ण होतात, या श्रद्धेतून देवतेला ‘इच्छापूर्ती दुर्गामाता’ हे नाव रूढ झाले.

सिमेंट काँक्रीटमध्ये बांधलेल्या या मंदिराभोवती संरक्षक भिंत आहे. दर्शनी प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना नक्षीदार चौकोनी स्तंभ आहेत. त्यांवरील आडव्या तुळईच्या दोन्ही टोकांवर लघुशिखरे आणि मध्यभागी गणपतीची मूर्ती आहे. स्तंभांलगतच्या देवकोष्टकांमध्ये द्वारपालांची शिल्पे आहेत. प्रवेशद्वारातून प्रांगणात जाता येते. प्रांगणातील उद्यानात विविध वृक्ष आहेत आणि भाविकांना बसण्याची व्यवस्था आहे. मुखमंडप, अर्धमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह असा मंदिराचा क्रम आहे. प्रांगणातून पाच पायऱ्या चढल्यावर मुखमंडप लागतो. त्यात दोन चौकोनी स्तंभ आणि महिरपी तोरण आहे. स्तंभांवर गजपृष्ठाकार, म्हणजे हत्तीच्या पाठीसारखा वक्र आकार असलेले छत आहे. पुढे अर्धखुला अर्धमंडप आणि बंदिस्त सभामंडप लागतो. सभामंडपाच्या डाव्या व उजव्या बाजूंना आणखी दोन दरवाजे आणि मुखमंडप आहेत.

सभामंडपापेक्षा तीन पायऱ्या उंचावर अंतराळ आहे. त्याच्या समोर गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. लाकडी नक्षीदार दरवाजावर महिरपी कमान आहे. गर्भगृहाच्या जमिनीवर कासवशिल्प आहे. आतील उंच पीठावर दुर्गामातेची सिंहावर आरूढ झालेली आठ भुजांची दगडी मूर्ती आहे. देवीच्या हातांत अंकुश, तलवार, पाश, गदा, शंख आणि चक्र यांचा समावेश आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनाबरोबरच अंतराळाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या देवतांचे दर्शन घेता येते. डावीकडे महादेवाचे स्वतंत्र गर्भगृह आहे. त्याच्या द्वारासमोरील पीठावर काळ्या दगडातील नंदीची मूर्ती आहे. आत जमिनीवर शिवपिंड आहे. पितळी नागछत्र आणि अभिषेकासाठी तांब्याची गलंतिका आहे. काचबंद देवकोष्टकात महादेव, पार्वती आणि गणपती यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत.

अंतराळाच्या उजव्या बाजूच्या गर्भगृहात पीठावर पंचमुखी मारुतीची मूर्ती आहे. या मूर्तीला पाच मुखे आणि दहा भुजा आहेत. येथील देवकोष्टकात श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि दासमारुती यांच्या मूर्ती आहेत. महादेव व मारुती यांच्या उपगर्भगृहांवर चौकोनी आकाराची लहान शिखरे आहेत. त्यांवर आमलक आणि कळस आहेत. मुख्य गर्भगृहावरील शिखराच्या चार कोपऱ्यांवर चार लघुशिखरे आहेत. दर्शनी बाजूला पुढे आलेला सजावटीचा भाग आहे. मध्यवर्ती शिखराचा आकार वरच्या दिशेने निमुळता होत जातो. माथ्यावर दोन आमलक आणि कळस आहेत. कळसाजवळ धर्मध्वज फडकतो. मंदिराच्या मागील बाजूला सांस्कृतिक भवन आहे. नवरात्रोत्सवात अखंड दीप ठेवण्यासाठी या भवनाचा वापर केला जातो. स्थानिक माहितीनुसार मंदिरात दररोज सकाळी सहा ते रात्री नऊ या वेळेत दर्शन घेता येते. भाविक देवीला साडी आणि चोळी तसेच खण आणि नारळ अर्पण करून ओटी भरतात. येथे दुर्गासप्तशतीचे आणि ललितासहस्रनामाचे नियमित पठण केले जाते.

शारदीय नवरात्रोत्सव आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला सुरू होतो आणि विजयादशमीपर्यंत चालतो. उत्सवासाठी मंदिराच्या परिसरात विद्युत रोषणाई व फुलांची सजावट करतात. सांस्कृतिक भवनात भाविकांच्या संकल्पानुसार अखंड दीप प्रज्वलित केले जातात. स्थानिक माहितीनुसार या दीपांची संख्या सुमारे दोन हजार असते. घटस्थापनेपासून विजयादशमीपर्यंत ते अखंड तेवत ठेवण्याची परंपरा आहे. नवरात्रोत्सवाच्या काळात दुर्गासप्तशतीपाठ, ललितासहस्रनामपठण, भजन आणि कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात. जागरण व पारंपरिक गोंधळाचेही आयोजन केले जाते. अष्टमीला महापूजा आणि होमहवन होते. विजयादशमीला देवीचा पालखी सोहळा आणि सीमोल्लंघन होते. भाविकांना महाप्रसाद दिला जातो. नित्य उपासना आणि नवरात्रोत्सव यांखेरीज मंदिरात वर्षभर इतर सणही साजरे केले जातात. गुढीपाडवा, रामनवमी, हनुमान जयंती, महाशिवरात्र आणि दीपावली यांचा त्यांत समावेश आहे. मंगळवार व शुक्रवार हे देवीच्या दर्शनासाठी भाविक येण्याचे प्रमुख वार आहेत. या दोन वारांबरोबरच पौर्णिमा आणि अमावस्येलाही मंदिरात दर्शनासाठी गर्दी होते.

उपयुक्त माहिती

• दर्यापूर बसस्थानकापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर
• मूर्तिजापूर जंक्शन रेल्वेस्थानकापासून सुमारे २८ किमी अंतरावर
• अमरावती शहरापासून सुमारे ५२ किमी अंतरावर
• दर्यापूर आणि मूर्तिजापूर येथून एसटीची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात तसेच दर्यापूर शहरात निवास आणि न्याहारीसाठी पर्याय
• संपर्क मंदिर कार्यालय मोबाईल ९४२०१२३२८३, ९४०३६२८१२३