आशा मनीषा मंदिर

दर्यापूर, ता. दर्यापूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील दर्यापूर येथे चंद्रभागा नदीच्या तीरावर आशा मनीषा मंदिर आहे. आशा आणि मनीषा या दोन देवींची येथे एकत्र पूजा होते. वऱ्हाडातील भाविक या देवस्थानात दर्शनासाठी येतात. देवी नवसाला पावतात, अशी त्यांची श्रद्धा आहे. गर्भगृहातील तांदळारूपातील दोन शिळा स्वयंभू मानल्या जातात. त्यांवर बसवलेले पितळी मुखवटे आणि चांदीचे मुकुट हे देवींच्या पूजित रूपाचे वैशिष्ट्य आहे. शारदीय नवरात्रोत्सव हा मंदिराचा प्रमुख वार्षिक उत्सव आहे. या काळात विदर्भातून आणि लगतच्या प्रदेशांतून भाविक येतात. मंदिराभोवतीची तटबंदी, तिचे बुरूज आणि घुमटाकार शिखर यांमुळे नदीकाठच्या या देवस्थानाची रचना गढीसारखी वाटते.

दर्यापूरच्या नावाचा संबंध वऱ्हाडचा तिसरा स्वतंत्र सत्ताधीश दर्या इमादशाह याच्याशी जोडला जातो. इ.स. १९६८ च्या ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’मध्ये तो शहराचा संस्थापक असल्याची नोंद आहे. याच नोंदीत त्याची कारकीर्द इ.स. १५२६ ते १५६० अशी दिली आहे. त्याच्या नावावरून शहराला दर्यापूर हे नाव पडले. शहरालगतच्या बनोसा या व्यापारी उपनगराचा आणि येथील कापूस व्यापाराचाही या अहवालात उल्लेख येतो. सुपीक काळ्या जमिनीचा हा परिसर कापसाच्या उत्पादनासाठी ओळखला जातो. चंद्रभागा ही पूर्णा नदीची उपनदी आहे. दर्यापूरच्या जुन्या वस्तीतील ‘खोलापुरी वेस’ आणि देशमुखांचे कोरीव वाडे हे येथील जुन्या नगररचनेतील अवशेष आहेत. स्थानिक कथनानुसार, आबासाहेब देशमुखांच्या वाड्यातून मंदिरापर्यंत भुयारी मार्ग होता. आणीबाणीच्या काळात संरक्षणासाठी त्याचा वापर होत असे, असे सांगितले जाते.

स्थानिक परंपरेत या देवींचा उल्लेख ‘हंसापुरी-मंसापुरी माता’ असाही केला जातो. मंदिराच्या उत्पत्तीविषयी दोन आख्यायिका सांगितल्या जातात. एका आख्यायिकेनुसार, या दोन्ही देवी मूळच्या राजस्थानातील होत्या. पेंढारी समाजातील एका भक्तासोबत त्या दर्यापूरला आल्या आणि चंद्रभागेच्या तीरावर मूर्तीरूपाने थांबल्या. दुसऱ्या कथेत गावातील एका श्रीमंत पाटलाचा उल्लेख येतो. अपत्य नसल्यामुळे त्याने आपल्या कुलदेवतेची भक्ती केली. देवीने त्याच्या घरी दोन कन्यांच्या रूपात जन्म घेण्याचा कौल दिला. मात्र या कन्या केवळ सोळाव्या वर्षापर्यंत त्याच्याकडे राहतील, अशी अट होती. या कथेनुसार, पुढे पाटलाच्या घरी दोन कन्या जन्मल्या आणि त्यांची नावे आशा व मनीषा ठेवण्यात आली.

आख्यायिकेचा पुढील भाग सांगतो की सोळाव्या वर्षी दोन्ही कन्या अचानक अदृश्य झाल्या. पाटलाने त्यांचा शोध सुरू केला. शोध घेत तो चंद्रभागेच्या तीरावर पोहोचला, तेव्हा दोन्ही कन्यांनी त्याला देवीरूपात दर्शन दिले. जगाच्या कल्याणासाठी त्यांनी याच ठिकाणी राहावे, अशी विनंती त्याने केली. त्यानंतर त्या शिळांच्या रूपात प्रकट झाल्या आणि पाटलाने तेथे मंदिर बांधले, अशी स्थानिक मान्यता आहे. मंदिराच्या प्राचीनत्वाविषयीच्या परंपरेत हे स्थान सुमारे आठशे वर्षांचे असल्याचे सांगितले जाते. त्याच परंपरेनुसार, सुमारे साडेतीनशे वर्षांपूर्वी मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि त्याभोवती दगडी तटबंदी व बुरूज बांधण्यात आले. हा साधारण काळ सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धाशी जुळतो.

देवस्थानच्या पूजाअर्चेची जबाबदारी गुरव समाजातील जाटाळे घराण्याकडे परंपरेने चालत आली आहे. या परंपरेच्या कथनात रामा गुरव यांना इ.स. १८७० मध्ये देवस्थानच्या पूजाअर्चा व व्यवस्थापनासाठी इनामपत्र मिळल्याचा उल्लेख येतो. मंदिराचे दिवंगत पुजारी रामकृष्ण मारुती जाटाळे यांची समाधी मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ आहे. गावातून मंदिराकडे जाताना नदीवरील पूल पार केल्यावर बाशिंगी कठडा असलेली स्वागत कमान लागते. प्रांगणात तुळशीवृंदावन आणि यज्ञकुंड आहे. मंदिराभोवती काळ्या दगडातील तटबंदी आहे. मूळ स्थानिक वर्णनानुसार, तिची रुंदी सुमारे तीन फूट आहे. तटबंदीत पाच बुरूज आहेत. त्यांवर जाण्यासाठी पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. या आवारात पुजारी आणि सेवेकऱ्यांची निवासस्थानेही आहेत.

तटबंदीत उत्तरेकडे एक आणि दर्शनी भागात तीन अशी एकूण चार प्रवेशद्वारे आहेत. ही प्रवेशद्वारे प्रांगणापेक्षा उंच पातळीवर आहेत. प्रत्येक प्रवेशद्वारासमोर सात पायऱ्या आणि दोन्ही बाजूंना सुरक्षिततेसाठी कठडे आहेत. प्रांगणात चौकोनी दगडी दीपमाळा, दोन जुन्या शिवपिंडी आणि नंदी आहेत. महिरपी कमान असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बंदिस्त सभामंडपात प्रवेश करता येतो. मंडपात भाविकांना बसण्याची सोय आहे. हवा आणि प्रकाशासाठी खिडक्या आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागीही यज्ञकुंड आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर चौथरा आहे. भाविक या चौथऱ्याजवळून देवींचे दर्शन घेतात. प्रवेशद्वार, सभामंडप आणि त्यापुढील गर्भगृह असा मंदिराच्या आतील भागाचा क्रम आहे.

गर्भगृहातील उंच पीठावर आशा आणि मनीषा देवींच्या तांदळारूपातील दोन शिळांची पूजा होते. स्थानिक श्रद्धेनुसार, या दोन्ही शिळा स्वयंभू आहेत. त्यांवर पितळी मुखवटे बसवलेले आहेत. देवींच्या मस्तकावर चांदीचे मुकुट चढवले जातात. मंदिराच्या बाहेरील बाजूस मेघडंबरीमध्ये सात आसरांचे शेंदूर लावलेले पाषाण पूजले जातात. मंदिरालगत मारुतीचे लहान मंदिर आहे. त्यातील पीठावर हनुमानाची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि तिच्यासमोर गणपतीची मूर्ती आहे. मारुती मंदिरावर घुमटाकार शिखर व कळस आहे. देवी मंदिराच्या गर्भगृहावरील छताच्या चार कोपऱ्यांवर मिनारांसारखी लहान शिखरे आहेत. त्यांच्यामध्ये मुख्य घुमटाकार शिखर उभारलेले आहे.

मंदिरात दररोज पहाटे ५.३० ते रात्री ९ या वेळेत दर्शन घेता येते. मंगळवारी आणि शुक्रवारी देवींची विशेष पूजा केली जाते. पौर्णिमेला, अमावास्येला आणि दुर्गाष्टमीला पंचामृत अभिषेकासाठी भाविक येतात. दर मंगळवारी सायंकाळी ७.३० ते रात्री ८.३० या वेळेत महाप्रसाद दिला जातो. शारदीय नवरात्रोत्सवाला आश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासून सुरुवात होते आणि विजयादशमीपर्यंत उत्सवाचे कार्यक्रम चालतात. भजन, कीर्तन आणि कथावाचनाबरोबर देवीचा गोंधळ घातला जातो. भाविकांनी लावलेले अखंड नंदादीप हे या उत्सवाचे विशेष अंग आहे. स्थानिक माहितीनुसार, या दीपांची संख्या सुमारे दोन हजारांपर्यंत पोहोचते. नवरात्रात हजारो भाविक देवींच्या दर्शनासाठी येतात. विजयादशमीच्या दिवशी सीमोल्लंघनानंतर देवींना सोने म्हणून आपट्याची पाने वाहिली जातात आणि महाप्रसाद दिला जातो. याशिवाय चैत्र पाडवा, हनुमान जयंती, शाकंभरी नवरात्र, दिवाळी, कोजागिरी पौर्णिमा आणि महाशिवरात्र हे सण येथे साजरे होतात. श्रावण महिन्यातही धार्मिक कार्यक्रम होतात.

उपयुक्त माहिती

• दर्यापूर बस स्थानकापासून सुमारे २ किमी अंतरावर
• अमरावती शहरापासून सुमारे ५० किमी अंतरावर
• अमरावती आणि अंजनगाव सुर्जी येथून दर्यापूरला एसटी बसची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात तसेच दर्यापूर शहरात निवास व न्याहारीचे पर्याय
• संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ८००७५०५०५४