अष्टमासिद्धी मंदिर

विहिरपूर, ता. अचलपूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील अचलपूर तालुक्यातील विहिरपूर येथे महानुभाव संप्रदायाचे चरणचिन्हांकित अष्टमासिद्धी मंदिर आहे. महानुभाव तत्त्वज्ञानानुसार श्रीकृष्ण, एकमुखी दत्तात्रेय, द्वारावतीचे चांगदेव राऊळ, ऋद्धिपूरचे गोविंद प्रभू आणि पैठणचे सर्वज्ञ चक्रधर स्वामी हे ईश्वराचे पंचकृष्ण मानले जातात. यांपैकी श्री चक्रधर स्वामी आणि श्री गोविंद प्रभू या दोन अवतारपुरुषांच्या पदस्पर्शाने ही भूमी पुनीत झाली आहे. येथील विहिरीतील तीर्थस्नानाने शारीरिक व मानसिक पीडा दूर होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. मंदिरात भाद्रपद महिन्यात मोठा वार्षिक महोत्सव साजरा होतो.

अचलपूर परिसराला मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. मध्ययुगीन काळात हे नगर ‘एलिचपूर’ अथवा ‘इल्लिचपूर’ नावाने विदर्भाचे प्रमुख प्रशासकीय केंद्र होते. ‘इम्पीरियल गॅझेटिअर ऑफ इंडिया’ आणि ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’मधील ऐतिहासिक नोंदींनुसार राष्ट्रकूट, कल्याणीचे चालुक्य व देवगिरीच्या यादवांच्या राजवटीत एलिचपूर हे लष्करी दृष्ट्या मोक्याचे राजधानीचे नगर होते. यादवांच्या कालखंडात अचलपूर प्रांतात अनेक दगडी देवालयांची निर्मिती झाली. गावामध्ये प्राचीन विटांची विहीर अस्तित्वात असल्यामुळे या वस्तीला ‘विहिरपूर’ हे नाव पडले. विहिरपूर हे नगर अचलपूर आणि परतवाडा या जुळ्या शहरांजवळ चंद्रभागा नदीच्या खोऱ्यात आहे.

महानुभाव पंथाचा आद्य ग्रंथ ‘लीळाचरित्र’ आणि स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार भ्रमणकाळात सर्वज्ञ चक्रधर स्वामी या भागातून जात असताना त्यांना येथील प्रजा भयभीत असल्याचे दिसले. परिसरातील जंगलात अष्टसिद्धीसंपन्न एक तांत्रिक स्त्री राहत होती आणि तिच्या संमोहन व तांत्रिक शक्तीमुळे गावातील लहान मुले आजारी पडून अचानक गायब होत होती. गावकऱ्यांनी या संकटातून सोडवण्याची याचना केल्यामुळे चक्रधर स्वामी या स्थानी तीन दिवस थांबले. त्यांनी या कार्यात सहकार्यासाठी ऋद्धिपूरहून श्री गोविंद प्रभू यांनाही बोलावून घेतले. या दोन्ही विभूतींनी अष्टमासिद्धीशी शास्त्रार्थ करून तिचा अहंकार खंडित केला व तिला पराभूत केले. यापुढे कोणालाही उपद्रव देणार नाही, असे वचन तिच्याकडून घेऊन स्वामींनी आजारी मुलांना येथील विहिरीच्या पाण्याने स्नान घालण्याचा आदेश दिला. त्या स्नानाने मुले विकारमुक्त झाली आणि तेव्हापासून विहिरीच्या तीर्थस्नानाची प्रथा रूढ झाली.

असे सांगितले जाते की विहिरपूर येथील मूळ मंदिराची उभारणी सुमारे इ.स. ११०० ते १२०० च्या दरम्यान झाली. मंदिराचे दगडी बांधकाम आणि त्यातील हेमाडपंती स्थापत्य वैशिष्ट्ये पाहता हे देवस्थान किमान आठशे वर्षे जुने आहे. यादव राजवटीच्या अस्तानंतर व मध्ययुगीन राजकीय उलथापालथीच्या काळात मूळ संरचनेची काही प्रमाणात झीज झाली. नंतरच्या काळात स्थानिक भाविक आणि महानुभाव परंपरेतील महंतांनी या मंदिराचा टप्प्याटप्प्याने जीर्णोद्धार केला. प्राचीन दगडी अधिष्ठानावर विटा व चुन्याच्या साहाय्याने शिखर आणि बंदिस्त मंडपाची पुनर्बांधणी करण्यात आली. त्यामुळे सध्याच्या वास्तूत हेमाडपंती पाया आणि उत्तरकालीन मराठा स्थापत्यशैलीचा मिलाफ दिसतो.

गावाजवळ लाल भाजक्या विटांनी बांधलेली प्राचीन विहीर आहे. ती ‘कापूर विहीर’ म्हणून ओळखली जाते. मंदिरात देवदर्शनाला जाण्यापूर्वी या विहिरीच्या पाण्याने स्नान करून तीर्थ प्राशन करण्याची पूर्वापार रीत आहे. विहिरीतून तीर्थ काढताना लोखंडी पोहऱ्यामध्ये विड्याच्या पानावर कापूर पेटवून तो पोहरा पाण्यात सोडण्याची प्रथा पाळली जाते. विहिरीच्या लगतच अष्टमासिद्धी देवीचे मूळ स्थान आहे. आजारी मुलांच्या आरोग्यासाठी येथे पांढरा भोपळा वाहून नवस फेडला जातो. येथे विधीपूर्वक वाहिलेला काळा धागा लहान मुलांच्या कमरेला बांधल्याने त्यांना बाह्य बाधा होत नाही, अशी लोकश्रद्धा आहे. विहिरीच्या पुढे मंदिराचे फरसबंद प्रांगण लागते. या प्रांगणात श्री गोविंद प्रभू आणि श्री चक्रधर स्वामी यांची दोन स्वतंत्र देवालये आहेत.

दोन्ही मंदिरांचे सभामंडप परस्परांना काटकोनात जोडले गेल्यामुळे ते एकत्रितपणे एक विस्तृत सभामंडप असल्याचे भासते. श्री गोविंद प्रभूंच्या मंदिराचा सभामंडप बंदिस्त स्वरूपाचा आहे. सभामंडपात प्रकाश व हवा खेळती राहण्यासाठी दगडी वातायने बसवली आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी गर्भगृह लागते. गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांचे कोरीव नक्षीकाम केलेले आढळते. प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर पंचावतारांची चित्रे कोरली आहेत. दाराला नक्षीदार लाकडी झडपा लावल्या आहेत. गोविंद प्रभूंच्या गर्भगृहात मध्यभागी चरणचौथरा स्थापित केला आहे. चौथऱ्यालगत वज्रपीठावर श्री गोविंद प्रभू यांची उभी मूर्ती आहे. गर्भगृहातील भिंतींवर देवकोष्टके कोरलेली दिसतात. त्यांतील एका देवकोष्टकात स्थानिक देवतेची प्राचीन मूर्ती ठेवली आहे. मुख्य कक्षाच्या बाहेरील अंगाने प्रदक्षिणा मार्ग आहे. मंदिराच्या सपाट छतावर चारही बाजूंनी नक्षीदार बाशिंगी कठडा उभारलेला दिसतो. या कठड्यातील देवकोष्टकांमध्ये गोविंद प्रभूंच्या विविध रूपांतील प्रतिमा दर्शवल्या आहेत. गर्भगृहावर द्रविड शैलीतील चौकोनी शिखर आहे. शिखरावर कुट व शाल रचनेची नक्षी दिसते आणि माथ्यावर आडव्या पद्धतीची शाल रचना केली आहे. त्यावर धातूचे पाच कळस बसवले आहेत.

गोविंद प्रभूंच्या मंदिराला लागूनच काटकोनात सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामींचे स्वतंत्र मंदिर उभारले आहे. हे मंदिरही बंदिस्त सभामंडप आणि मध्यवर्ती गर्भगृह अशा संरचनेत बांधलेले आहे. सभामंडपात हवा व प्रकाशासाठी दगडी वातायने आहेत. गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर वेलींची व पानाफुलांची कोरीव नक्षी आढळते. ललाटबिंबावर श्रीकृष्ण पंचावतारांचे अंकन केले आहे. आत गर्भगृहात चक्रधर स्वामींचा चरणचौथरा मध्यभागी प्रतिष्ठित केला आहे. या चौथऱ्याच्या बाजूला वज्रपीठावर श्री चक्रधर स्वामींची ध्यानस्थ मूर्ती आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. छतावर चारही बाजूंनी बाशिंगी कठडा उभारलेला दिसतो. गर्भगृहाच्या माथ्यावर द्रविड शैलीचे चौकोनी शिखर आहे. शिखरावर कुट आणि शाल रचना कोरलेली दिसते. शीर्षभागी आडव्या शालेवर पाच कळस आहेत.

मंदिराच्या आवारात भाविकांसाठी सांस्कृतिक भवन उभारले आहे. बाहेरील आवारात पूजासाहित्याची दुकाने आहेत. मंदिराची दैनंदिन दिनचर्या पहाटे सुरू होते. सकाळी ६ वाजता मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार उघडले जाते. सकाळी ६:३० वाजता काकडारती व प्रातःआरती संपन्न होते. सकाळी ८ वाजता दोन्ही गर्भगृहांमधील चरणचौथऱ्यावर महापूजा आणि अभिषेक केला जातो. दुपारी १२ वाजता महानुभाव परंपरेनुसार महानैवेद्य दाखवून भोगारती केली जाते. दुपारी १ ते ३:३० या वेळेत मंदिर विश्रांतीसाठी बंद राहते.

दुपारी ३:३० वाजता मंदिर दर्शनासाठी पुन्हा उघडते. सायंकाळी ७:३० वाजता धूपारती व संध्याआरती होते. रात्री ८:३० वाजता शयनआरतीनंतर दरवाजे बंद होतात. मंदिरातील वार्षिक महोत्सव भाद्रपद महिन्यात संपन्न होतो. भाद्रपद शुद्ध द्वितीया हा श्री चक्रधर स्वामींचा अवतारदिन आणि भाद्रपद शुद्ध त्रयोदशी हा श्री गोविंद प्रभूंचा पुण्यतिथी दिन मानला जातो. या तिथींच्या दरम्यान सलग दहा दिवस मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात.

महोत्सवात महाअभिषेक, भजन, कीर्तन व ‘लीळाचरित्र’ निरूपण प्रवचने चालतात. याव्यतिरिक्त श्रीकृष्ण जन्माष्टमी व दत्तजयंती हे सणही मोठ्या उत्साहात साजरे होतात.

उपयुक्त माहिती

• परतवाडा बस स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
• अचलपूर रेल्वे स्थानकापासून ६ किमी अंतरावर
• अमरावती शहरापासून ४८ किमी अंतरावर
• अचलपूर व परतवाडा शहरातून मंदिरासाठी एसटी व ऑटोरिक्षांची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात भक्तनिवास, धर्मशाळा व न्याहारीचे पर्याय उपलब्ध