संगमेश्वर महादेव शिवधाम  

भिलापूर, अदलापुरा-गोजली (डभोई रोड), ता. डभोई,

जि. वडोदरा

संगमेश्वर महादेव शिवधाम हे देव आणि धाधर या दोन नद्यांच्या संगमाजवळ, निसर्गरम्य वातावरणात वसलेले आहे. ‘बनिया संगम’ म्हणून ओळखले जाणारे हे मंदिर सुमारे ५५० वर्षे जुने असल्याचे सांगितले जाते. येथील स्वयंभू शिवलिंग जागृत असून ते सर्व इच्छा पूर्ण करते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. परिणामी, गुजरातसह महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि राजस्थानमधील भाविक भगवान शिवाच्या दर्शनासाठी येथे येतात. या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे महाशिवरात्रीच्या वेळी कळसापासून खालच्या भिंतींपर्यंत रुद्राक्षाच्या माळांनी मंदिर सजवले जाते.

या मंदिराशी संबंधित आख्यायिकेनुसार, डभोईपासून सुमारे ५७ किमी अंतरावर असलेले पावागड येथील महाकाली मंदिर हे देवीच्या ५१ शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. १५ व्या शतकात या प्रदेशावर पताई रावळ घराण्याचे राज्य होते, जे महाकालीचे परम भक्त होते. अशी कथा आहे की, नवरात्री उत्सवादरम्यान महाकाली स्वतः मंदिरात येऊन गरबा खेळत असे. जयसिंग हा या घराण्याचा शेवटचा राजा होता. एका नवरात्री उत्सवादरम्यान, महाकाली नृत्य करत असताना त्याने तिच्याकडे चुकीच्या नजरेने पाहिले. संतापलेल्या देवीने त्याला आणि त्याच्या राज्याला शाप दिला, ज्यामुळे राजाला कुष्ठरोग झाला. क्षमा मागत त्याने महाकालीची प्रार्थना केली, तेव्हा तिने त्याला देव आणि धाधर नद्यांच्या संगमावर स्नान करून तेथील शिवलिंगाची पूजा करण्यास सांगितले. 

तिच्या सल्ल्यानुसार, राजाने संगमावर स्नान करून शिवलिंगाची पूजा केली, ज्यामुळे त्याचा कुष्ठरोग बरा झाला. तथापि, १४८४ मध्ये गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा याने पावागडवर आक्रमण केले. महाकालीच्या शापामुळे जयसिंगाचे राज्य पराभूत झाले आणि तो पावागडवरील पताई रावळ घराण्याचा शेवटचा शासक ठरला.

हा परिसर एकेकाळी घनदाट जंगल होता आणि असे मानले जाते की अनेक ऋषीमुनींनी येथे तपश्चर्या केली होती. आजही हे मंदिर शेते आणि वनक्षेत्राच्या मध्यभागी एका दुर्गम ठिकाणी वसलेले आहे. संगमावर स्थित असल्यामुळे येथील देवतेला संगमेश्वर महादेव म्हटले जाते.

हे साधे मंदिर संकुल झाडांच्या सावलीत आहे, जिथे वडाच्या झाडाखाली धातूच्या शेडमध्ये एक मोठा यज्ञकुंड आहे. सण-उत्सवांच्या काळात येथे धार्मिक विधी आणि यज्ञ केले जातात. जवळच साईबाबांचे मंदिर आहे, जिथे दर गुरुवारी सामुदायिक भोजन (भंडारा) आयोजित केले जाते.

मंदिरात उंच चौथऱ्यावर उभारलेले धातूचे छप्पर, एक प्रशस्त सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. चौथऱ्यावर संगमरवरी फरशा बसवल्या आहेत आणि मंदिराच्या भिंती व खांबांनाही संगमरवरी फरशा लावल्या आहेत. गर्भगृहावर घुमटाकार कळस आहे.

मोकळ्या सभामंडपात एका चौथऱ्यावर नंदीची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि समोर कासवाची (कूर्म) आकृती आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराशेजारील भिंतीवर भगवान शिवाचे मोठे भित्तिचित्र रेखाटले आहे. प्रवेशद्वार लहान असल्याने भाविकांना वाकून आत जावे लागते. गर्भगृहात एका वेळी एकच व्यक्ती प्रवेश करू शकते.

गर्भगृहाच्या मध्यभागी एका मोठ्या चौथऱ्यावर लंबवर्तुळाकार शिवलिंग आहे, ज्यावर नागछत्र आहे. वरच्या बाजूला रुद्राक्षाच्या माळांनी वेढलेला चांदीचा छत्र आहे. गर्भगृहाच्या आत भगवान गणेश आणि भगवान हनुमानाच्या मूर्तीही आहेत. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर आणि कळसावर सर्वत्र रुद्राक्षाच्या माळा टांगलेल्या आहेत.

जवळच एका झाडाखाली दोन प्राचीन शिवलिंगे आहेत, ज्यांवरही नागछत्र आहे, तसेच शनिदेवाचे मंदिर आहे. संगमेश्वर महादेवाच्या ठिकाणी केलेली मनापासूनची पूजा सर्व इच्छा पूर्ण करते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे सोमवारी, गुरुवारी, शनिवारी आणि चतुर्दशीच्या रात्री अनेक भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. महाशिवरात्रीला मंदिर भाविकांनी भरलेले असते आणि महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. प्रसादाच्या रूपात भांगही अर्पण केली जाते. पवित्र श्रावण महिन्यात, विशेषतः पहिल्या आणि शेवटच्या सोमवारी शेकडो भाविक येतात, ज्यापैकी अनेकजण कावडीत पवित्र जल घेऊन येतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • डभोईपासून १३ किमी आणि वडोदरापासून ३० किमी अंतरावर स्थित
  • डभोई आणि वडोदरा येथून भिलापूरसाठी एसटी बस उपलब्ध
  • भिलापूरपासून मंदिर पायी किंवा दुचाकीने गाठता येते
  • मंदिर परिसरात राहण्याची किंवा खाण्यापिण्याची सोय नाही
Back To Home