सामुद्रीमाता मंदिर

भुलेश्वर रोड, मुंबई

प्राचीन काळापासून विविध संस्कृतींमध्ये जलतत्त्वाची पूजा केली जाते. नद्या, तलाव आणि सागर यांना विविध संस्कृतींच्या धार्मिक विधींमध्ये महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. भारतात नद्यांना माता मानले जाते, तर सागराची पूजा सागरदेव किंवा सामुद्री माता या रूपात केली जाते. महाराष्ट्रातील कोळी समाजात सागर हे प्रामुख्याने पुरुषतत्त्व आहे. गुजरातमध्ये शेकडो वर्षांपासून सागराची समुद्रदेवीच्या रूपात पूजा केली जाते. या सामुद्री मातेचे मुंबईतील एक महत्त्वाचे मंदिर फणसवाडी भागात स्थित आहे. ही देवी व्याघ्रारूढ असल्याने तिला व्याघ्रांबरी असेही संबोधले जाते.

प्राचीन काळापासून पर्शिया, अरेबिया, इजिप्त आदी देशांशी गुजरातचा समुद्रमार्गे व्यापारी संबंध आहे. सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी, सिंधू संस्कृतीच्या कालखंडात येथील लोथल या बंदरातून पश्चिम आशिया आणि आफ्रिकेत जहाजे जात असत. समुद्रमार्गे व्यापार करणाऱ्या या व्यापारी आणि नाविक समुदायाकडून समुद्रदेवतेची पूजा केली जात असे. समुद्रात मासळी पकडण्यासाठी जाणाऱ्या मच्छीमारांच्या दृष्टीनेही समुद्र देवतेला महत्त्वाचे स्थान होते. या देवतेची पूजा केल्यामुळे ती आपले संरक्षण करते, अशी भावना त्यामागे असते. गुजरातमध्ये शेकडो वर्षांपासून याच भावनेने ‘सिकोतर’ या समुद्रदेवीची पूजा केली जाते. ती व्यापारी जहाजे म्हणजेच वाहने इच्छित स्थळी सुखरूप पोहोचवते, या श्रद्धेपोटी तिला ‘वाहनवती माता’ असे संबोधले जाते. काही ठिकाणी ‘सुंदरी भवानी’ या नावानेही सामुद्री माता ओळखली जाते.

गुजरातमधून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या कपोल बनिया या समाजातील जेठा हरकिसन यांनी इ.स. १८४० ते १८४५ च्या सुमारास या मंदिराची स्थापना केली. ‘द हिंदू टेम्पल्स ऑफ बॉम्बे’ या ग्रंथाचे लेखक कृष्णराव रघुनाथजी नवलकर ऊर्फ के. रघुनाथजी यांनी इ.स. १८९५ मध्ये या मंदिरास भेट दिली. त्या वेळी हे एक अगदी साधेसे मंदिर होते. त्याला साधारण ९ बाय ६ आकाराचा सभामंडप होता. त्यात चारही गोल लाकडी खांब होते. त्यावर लाकडी फळ्यांचे छत होते. छताला चार साधे काचेचे दिवे आणि मध्यभागी एक झुंबर टांगलेले होते. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना लाल रंगाचा फेटा, घट्ट बांधलेला पांढरा झगा आणि राजपूत रक्षकासारखी विजार घातलेल्या, भडक रंगात रंगवलेल्या दोन गदाधारी चोपदारांचे पुतळे होते. या देवीला जिवंत बकरे आणि कोंबड्या अर्पण केल्या जात असत, अशी माहिती त्यांनी दिली आहे. देवीच्या या पूजा पद्धतीतून तिचे मुळातील लोकदेवी हे स्वरूप अधोरेखित होते. ऑक्टोबर १९६९ मध्ये करण्यात आलेल्या जीर्णोद्धारानंतर या साध्या मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
मुंबईचा जुना बाज आजही जपणाऱ्या भुलेश्वर परिसरातील जुन्या इमारतींच्या गर्दीत हे दुमजली मंदिर वसलेले आहे. या मंदिराकडे जाणाऱ्या छोट्याशा बोळाला जुने कमानाकार प्रवेशद्वार आहे. येथून काही पावलांवर मंदिराच्या सभामंडपाचे प्रवेशद्वार आहे. चार संगमरवरी पायऱ्या चढून सभामंडपात प्रवेश होतो. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. या मूर्तींना गुजराती पद्धतीची पगडी, कानात मोठी कुंडले, अंगात लांब चोळणा, कमरपट्ट्यात कट्यार, हातात दंड आणि डाव्या खांद्यावर पोपट आहे. समोरून खुल्या असलेल्या या सभामंडपात रुंदसर स्तंभ आहेत. सभामंडपातील समोरील भिंतीवर संगमरवरी नऊ देवकोष्टकांत नवग्रहांच्या छोट्या पितळी मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. या मूर्ती बुध, शुक्र, चंद्र, गुरू, सूर्य, मंगळ, केतू, शनी आणि राहू या क्रमाने ठेवल्या आहेत. त्याचप्रमाणे इतर देवकोष्टकांत अंबामाता, गणेश आणि हनुमान यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. सभामंडपात मोठे हवनकुंड आहे. त्याच्याजवळ तुळशीवृंदावन आणि पुरुषभर उंचीचा, दंडगोलाकार स्वरूपाचा, शीर्षभागी कलश असलेला दीपस्तंभ आहे. सभामंडपात प्रवेश केल्यानंतर डाव्या बाजूला उंच अधिष्ठानावर चांदीच्या मखरामध्ये देवीची मूर्ती विराजमान आहे. येथे देवी चतुर्भुज स्वरूपात आहे. व्याघ्रारूढ असलेली ही देवी शस्त्रधारिणी आहे. देवीच्या मूर्तीमागे चंदेरी प्रभावळ आहे. या मखराच्या दोन्ही बाजूंना देवीच्या खड्गधारी सेविकांच्या मूर्ती आहेत. पाठीमागील भिंतीवर अष्टभुजा दुर्गादेवीची मोठी प्रतिमा लावलेली आहे.

या सामुद्री ऊर्फ व्याघ्रांबरी देवीच्या मंदिरात देवीची त्रिकाळ पूजा केली जाते. येथे सायंकाळच्या वेळी देवीची आरती होते. या मंदिरात रविवार, मंगळवार आणि शुक्रवार या दिवसांमधे दर्शनासाठी मोठ्या संख्येने भाविक येतात. मंदिरात आश्विन नवरात्रोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. त्या वेळी देवळाला रोषणाई केली जाते. या उत्सवात अष्टमीच्या दिवशी मंदिरात होम केला जातो.

उपयुक्त माहिती

  • छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस रेल्वे स्थानकापासून ४ किमी
  • मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक व एसटी स्थानकापासून  ४ किमी
  • शहरातील अनेक भागांतून बेस्ट बसची सुविधा उपलब्ध आहे
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ७०२१४३७५४७

समुद्रमाता मंदिर

भुलेश्वर रोड, मुंबई

Back To Home