रेणुकादेवी मंदिर

पेडगाव, ता. परभणी, जि. परभणी

परभणी जिल्ह्यातील पेडगाव येथे रेणुका मातेचे एक प्राचीन मंदिर आहे. प्राचीन काळी हे गाव एक मोठी बाजारपेठ म्हणून प्रसिद्ध होते. या गावाला सातशे वर्षांपेक्षा जास्त जुना इतिहास लाभला आहे. हे देवस्थान गावाचे ग्रामदैवत मानले जाते. ही देवी अनेक वर्षांपासून गावाचे रक्षण करत आहे, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. हे स्थान ‘जागृत देवस्थान’ म्हणून ओळखले जाते. शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या काळात या मंदिर परिसरात भाविकांची प्रचंड गर्दी होते. या मंदिराचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे मंदिरासमोर असलेली २६ फूट उंचीची भव्य दीपमाळ होय. ही दीपमाळ वरच्या टोकापासून हलवली असता, ती खाली बुडापर्यंत हलते. या दीपमाळीच्या जवळच दगडांनी बांधलेली एक प्राचीन विहीर म्हणजेच ‘बारव’ आहे. असे सांगितले जाते की पूर्वी जेव्हा ही दीपमाळ हलवली जात असे, तेव्हा या विहिरीच्या पाण्यातून बुडबुडे निघत असत. ही दीपमाळ प्राचीन स्थापत्यशैली आणि वास्तुकलेचा एक अद्भुत नमुना मानली जाते.

परभणी ते पाथरी रस्त्यावर असलेल्या या गावाला ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. सातशे वर्षांपूर्वी या गावात खूप मोठी बाजारपेठ भरत असे. मुहम्मद तुघलक याने देवगिरी काबीज केल्यानंतर त्याचे सैन्य येथे आले आणि ही बाजारपेठ लुटली. या फौजफाट्याच्या भीतीने अनेक ग्रामस्थांनी गावातून पलायन केले. जे लोक गावात राहिले, त्यांना तुघलकाच्या सैन्याने ठार केले. या भीषण घटनेनंतर पुढे अनेक वर्षे हे गाव पूर्णपणे निर्मनुष्य आणि ओसाड राहिले होते. साधारण तीनशे वर्षांपूर्वी निजामाचा एक सरदार अजितशहा या भागात शिकारीसाठी आला होता. त्याला हा परिसर खूप आवडला. त्याने आपल्यासोबत असलेल्या चारही मराठा सरदारांना देशमुखी सनदा देऊन येथे वास्तव्य करण्यास तसेच हे गाव नव्याने वसवण्यास सांगितले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

या गावाच्या नावाच्या उत्पत्तीबाबत दोन वेगवेगळ्या आख्यायिका प्रसिद्ध आहेत. हे गाव नव्याने वसवण्यापूर्वी या संपूर्ण परिसरात घनदाट जंगल होते. सर्वत्र झाडी असल्यामुळे या गावाला पूर्वी पेडाचे गाव असे म्हटले जाई. देशमुखी सनदेमध्येही या गावाचा उल्लेख पेडाचे गाव असाच सापडतो. पुढे याच नावाचा अपभ्रंश होऊन या गावाला पेडगाव हे नाव मिळाले. दुसऱ्या आख्यायिकेनुसार, या गावात पूर्वी मोठी बाजारपेठ भरत असल्यामुळे या गावाला पेठगाव असे म्हटले जाई. या पेठगाव शब्दाचा अपभ्रंश होऊन पुढे पेडगाव हे नाव रूढ झाले. गावात प्रवेश केल्यानंतर दक्षिण दिशेला हे रेणुका मातेचे मंदिर वसलेले आहे. मंदिरात प्रतिष्ठित असलेली रेणुका देवी या ठिकाणी नेमकी केव्हापासून आहे, याबद्दल कोणताही ठोस ऐतिहासिक पुरावा किंवा लिखित माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, या देवीच्या स्थापनेबाबत स्थानिक पातळीवर अनेक आख्यायिका आणि कथा सांगितल्या जातात. काही वर्षांपूर्वीच या प्राचीन मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे.

या मंदिराच्या समोर प्रशस्त प्रांगण आहे. प्रांगणामध्ये मंदिराच्या अगदी समोर २६ फूट उंचीची दगड आणि मातीचे बांधकाम केलेली दीपमाळ उभी आहे. या दीपमाळेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा बुडाचा परिघही अचूक २६ फूट आहे. आजही या दीपमाळेला वरच्या टोकावरून हलवले असता, ती अगदी बुडापर्यंत हलते. या दीपमाळीपासून थोड्या अंतरावर दगडांनी बांधलेली एक ऐतिहासिक विहीर म्हणजेच ‘बारव’ आहे. या बारवेमध्ये खाली उतरण्यासाठी पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. दीपमाळ हलवल्यानंतर या विहिरीतील पाणीही स्पष्टपणे हलताना दिसते. पूर्वीच्या काळी दीपमाळ हलवल्यानंतर या बारवेच्या पाण्यातून बुडबुडे बाहेर येत असत. मात्र, काही वर्षांपूर्वी या जुन्या विहिरीचे नूतनीकरण करण्यात आले आणि तेव्हापासून पाण्यातून बुडबुडे येताना दिसत नाहीत. आता सुरक्षेच्या कारणास्तव या विहिरीभोवती लोखंडी तारेचे कुंपण घालण्यात आले आहे. ही दीपमाळ नेमकी का हलते आणि दीपमाळ हलवल्यानंतर विहिरीतील पाण्यातून बुडबुडे कसे येतात, याचा अभ्यास करण्याचे अनेक प्रयत्न झाले. निजाम सरकारच्या काळात आणि नंतर ब्रिटिश राजवटीच्या दरम्यान अनेक तज्ज्ञांनी याचा बारकाईने अभ्यास केला. परंतु, आजपर्यंत एकाही अभ्यासाला यामागचे वैज्ञानिक कोडे सोडवण्यात यश आलेले नाही.

मंदिर परिसरात एक मोठा व जुना वटवृक्ष आहे. या वटवृक्षापासून काही पावलांच्या अंतरावर असलेल्या एका झाडाखाली नागदेवतेच्या दोन प्राचीन मूर्ती आणि एक शिवलिंग स्थापित आहे. मंदिराच्या समोरच एक यज्ञकुंड बांधलेले आहे. तसेच, मंदिराला जोडूनच भाविकांच्या सुविधेसाठी एक मोठे सभागृह बांधण्यात आले आहे. या मंदिराची मूळ रचना दोन सभामंडप आणि एक गर्भगृह अशी आहे. काही वर्षांपूर्वी झालेल्या मंदिराच्या जीर्णोद्धाराच्या वेळी मूळ मंदिराच्या समोर आणखी एक नवीन सभामंडप बांधण्यात आला. या पहिल्या नवीन सभामंडपाच्या भिंतींवर विविध देवींच्या सुंदर प्रतिमा लावलेल्या आहेत. मूळ मंदिराच्या दुसऱ्या सभामंडपाचे लाकडी प्रवेशद्वार आकाराने खूप लहान आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वारही आकाराने लहान आहे. या प्रवेशद्वाराच्या भोवती जुने दगडी बांधकाम आहे आणि त्यावर नक्षीकाम केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर गणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या आत एका मोठ्या पीठासनावर रेणुका मातेचा शेंदूरचर्चित तांदळा विराजमान आहे. या तांदळ्यावर देवीचे डोळे, भुवया, ओठ आणि नाक अतिशय स्पष्टपणे कोरलेले आहेत. देवीच्या नाकामध्ये चांदीची नथ असून माथ्यावर चांदीचा सुंदर मुकुट चढवला जातो. देवीच्या कपाळावर नेहमी मोठे कुंकू लावलेले असते. या पवित्र तांदळ्याला विविध वस्त्रे आणि अलंकारांनी सुंदर रीतीने सजवले जाते. मंदिराच्या या गर्भगृहावर एक घुमटाकार शिखर आहे. मुख्य मंदिराला लागूनच जनार्दन महाराज यांचे एक छोटे मंदिर आहे.

रेणुका माता ही पेडगावची ग्रामदेवता असल्यामुळे दररोज अनेक ग्रामस्थ आणि भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. शारदीय नवरात्रोत्सव हा या मंदिरातील सर्वात मुख्य आणि मोठा उत्सव असतो. या महोत्सवाच्या काळात दररोज सकाळी ४ ते ६ या वेळेत काकडा आरती केली जाते. नवरात्रोत्सवाच्या काळात मुख्य उत्सवासाठी मंदिर परिसरातील एका विशेष जागेत देवीच्या मूर्तीची स्थापना केली जाते. नऊ दिवस हा संपूर्ण परिसर भाविकांच्या गर्दीने आणि भक्तीने गजबजून जातो. कामानिमित्त बाहेरगावी गेलेले गावातील नागरिक आणि विवाह होऊन सासरी गेलेल्या माहेरवाशिणी या उत्सवाच्या निमित्ताने देवीच्या दर्शनासाठी गावात आवर्जून येतात. या नऊ दिवसांच्या उत्सवादरम्यान मंदिरात अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. या कालावधीत दररोज श्रीमद्भागवत गीता पारायण, ज्ञानेश्वरी पारायण आणि हरिपाठ केला जातो. उत्सवाच्या काळात गावातील महिलांसाठी विविध प्रकारच्या स्पर्धांचे आयोजनही केले जाते. नवरात्रोत्सवाची सांगता काल्याच्या कीर्तनाने होते. या उत्सवाच्या काळात दररोज हजारो भाविकांसाठी महाप्रसादाचे म्हणजेच अन्नदानाचे आयोजन केले जाते. दररोज सकाळी पाच वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • परभणीपासून १५ किमी अंतरावर
  • परभणी शहरातून एसटी व खासगी वाहनांची सुविधा
  • राज्यातील अनेक शहरांतून परभणीसाठी एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा आहे
Back To Home

मंदिरे