महाराष्ट्राच्या समृद्ध अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैभवात साडेतीन शक्तिपीठांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. या पवित्र शक्तिपीठांच्या मालिकेत माहूरगडावरील रेणुका मातेचे स्थान पूर्णपीठ म्हणून अग्रस्थानी विराजित आहे. नांदेड जिल्ह्यातील निसर्गरम्य डोंगर रांगांमध्ये वसलेले हे शक्तिस्थान येथील आगळ्यावेगळ्या तांबूल (विडा) परंपरेसाठीही प्रसिद्ध आहे. इतरत्र कुठेही न आढळणारा, नागवेलीची पाने आणि विविध सुगंधी मसाल्यांनी कुटून तयार केलेला हा विडा देवीला अर्पण करण्याची येथील प्रथा वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
माहूरगड हे स्थान भौगोलिकदृष्ट्या दुर्गम आणि निसर्गरम्य परिसरात वसलेले आहे. प्राचीन काळी या परिसराचा उल्लेख मातापूर किंवा मातृपुरा असा आढळतो; ज्याचा अर्थ मातेचे नगर असा होतो. पैनगंगा आणि पूस नदीच्या खोऱ्यात वसलेल्या या गडाला नैसर्गिक संरक्षणाचे वरदान लाभले आहे. महाराष्ट्रातील शक्तिपीठांच्या परंपरेत कोल्हापूरची महालक्ष्मी, तुळजापूरची तुळजाभवानी आणि माहूरची रेणुका ही तीन पूर्ण पीठे मानली जातात; तर वणीची सप्तशृंगी हे अर्धे पीठ मानले जाते. ‘देवी भागवत’ आणि ‘स्कंद पुराणा’तील कथेनुसार, भगवान शंकरांनी सतीचे पार्थिव खांद्यावर घेऊन तांडव नृत्य केले असता, विष्णूच्या सुदर्शन चक्राने सतीच्या शरीराचे तुकडे होऊन ते पृथ्वीवर विविध ठिकाणी पडले. त्यातील सतीचे मस्तक माहूरगडावर पडले. त्यामुळे हे स्थान जागृत शक्तिपीठ म्हणून ओळखले जाते. रेणुका देवीस यमाई, एकवीरा, यल्लम्मा अशा विविध नावांनीही संबोधले जाते.
रेणुका देवी ही भूदेवी असून रेणुका या शब्दाचा अर्थ रेणुमयी पृथ्वी असा होतो. पौराणिक आख्यायिकांनुसार, रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी आहे. 
‘रेणुका माहात्म्य’ ग्रंथात तिची अशी चारित्र्यकथा सांगण्यात आली आहे की प्राचीन काळी कान्यकुब्ज देशात इक्ष्वाकुवंशीय रेणू ऊर्फ प्रसेनजीत नावाचा राजा राज्य करीत होता. त्याने कन्याकामेष्टी यज्ञ केला असता, त्या यज्ञाग्नीतून एक कन्या जन्मास आली. तिचे पाळण्यातील नाव कामली असे ठेवण्यात आले. रेणू राजाची कन्या म्हणून तिला रेणुका असे म्हणण्यात येऊ लागले. ती मोठी झाल्यानंतर रेणू राजाने भागीरथीक्षेत्री तिचे स्वयंवर मांडले. त्यात तिने जमदग्नी ऋषींना वरले. या दाम्पत्यास रुमण्वत्, सुषेण, वसु, विश्वावसु व रामभद्र म्हणजेच परशुराम असे पाच मुलगे झाले.
तिचे पातिव्रत्य इतके प्रखर होते की ती नदीकाठच्या वाळूपासून घागर बनवून त्यात पाणी आणू शकत असे आणि त्या घागरीला आधार देण्यासाठी सापाच्या वेटोळ्याचा वापर करत असे. 
एके दिवशी तुंगभद्रेच्या जलराशीत चित्ररथ गंधर्व जलक्रीडा करीत असताना, त्यास पाहून काही क्षणांसाठी तिचे मन विचलित झाले आणि तिच्या मनातील सात्त्विक भाव लोप पावल्यामुळे वाळूपासून घागर बनवण्याचे तिचे सामर्थ्य नष्ट झाले. ती रिकाम्या हाताने आश्रमात परतली. आपल्या तपोबलाने जमदग्नी ऋषींना सर्व प्रकार समजला. ते प्रचंड क्रोधित झाले आणि त्यांनी आपल्या पुत्रांना रेणुकेचा शिरच्छेद करण्याची आज्ञा दिली. पहिले चार पुत्र रुमण्वान, सुषेण, वसु आणि विश्वावसु यांनी पित्याची ही आज्ञा नाकारली. त्यामुळे जमदग्नींनी त्यांना शाप देऊन विचारशक्तिहीन केले. मात्र, पाचवा पुत्र परशुराम, जो भगवान विष्णूचा अवतार मानला जातो, त्याने पितृआज्ञेचे पालन करत आपल्या परशूने मातेचे मस्तक धडावेगळे केले.
परशुरामाच्या या पितृभक्तीवर प्रसन्न होऊन जमदग्नींनी त्याला वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा परशुरामाने अत्यंत चातुर्याने आपली मातेला जिवंत करून भावांना उःशाप द्यावा, असा वर मागितला. जमदग्नींनी ते मान्य केले. रेणुका पुन्हा जिवंत झाली.
याच कथेचा दुसरा भाग असा सांगतो की जेव्हा परशुरामाने रेणुकेचा शिरच्छेद केला, तेव्हा तिचे मस्तक ज्या ठिकाणी पडले, तेच स्थान आजचे माहूरगड मानले जाते. त्यामुळेच माहूरच्या मंदिरात देवीच्या केवळ मुखवट्याची पूजा केली जाते, पूर्ण मूर्तीची नाही.
याशिवाय ‘सह्याद्रिखंड’ आणि ‘दत्तपुराण’ यांतही माहूरचा उल्लेख येतो. ‘श्री गुरुचरित्र’ या दत्त संप्रदायातील अत्यंत महत्त्वाच्या ग्रंथात माहूरच्या माहात्म्याचे वर्णन आले आहे. श्री नृसिंह सरस्वती यांनी आपल्या भ्रमंतीदरम्यान माहूरगडाला भेट दिली होती आणि तिथे साधना केली होती, असा उल्लेख गुरुचरित्रात आढळतो. तसेच, संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या भारुडांतून रेणुका मातेचा महिमा गायला आहे. ‘दार उघड बये दार उघड’ किंवा ‘जोगवा मागेन’ यांसारख्या रचनांमधून त्यांनी रेणुकेला जगदंबेच्या रूपात आळवले आहे. समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘दासबोध’ आणि इतर स्फुट लेखनातही माहूरच्या देवीचा उल्लेख आढळतो.
माहूरच्या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे देवीला अर्पण केला जाणारा तांबूल किंवा विडा होय. इतर कोणत्याही शक्तिपीठात देवीला पानाचा विडा इतक्या मोठ्या प्रमाणावर अर्पण केला जात नाही. हा तांबूल तयार करण्यासाठी नागवेलीची पाने, कात, चुना, सुपारी, बडीशेप, जायपत्री, सुके खोबरे, वेलची, लवंग आणि गुलकंद यांसारख्या घटकांचा वापर केला जातो. हजार पानांचा हा तांबूल कुटून त्याचा लगदा बनवला जातो. हा विडा देवीला अत्यंत प्रिय असल्याची भाविकांची धारणा आहे. या तांबुलाची चव आणि बनवण्याची पद्धत फक्त माहूरमध्येच पाहायला मिळते. या वेगळेपणामुळेच आता या तांबुलाला ‘भौगोलिक मानांकन’ (जिऑग्राफिकल इंडिकेशन टॅग) मिळण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. जीआय टॅग मिळणे म्हणजे या प्रसादाला एक प्रकारे ‘बौद्धिक संपदेचा’ दर्जा मिळणार आहे. यामुळे माहूरच्या तांबुलाला जागतिक ओळख मिळेल आणि ही पारंपरिक कृती कायदेशीररीत्या सुरक्षित होऊन तिचे महत्त्व अधिक वाढेल.
माहूरगडावरील रेणुका देवीचे मंदिर एका उंच टेकडीवर आहे व तिथे पोहोचण्यासाठी पायरीमार्ग आहे. पायथ्यापासून अंदाजे २५० पायऱ्या चढून गडावरील मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणाच्या भोवती दगडी तटबंदी आहे. या तटबंदीजवळून परिसराचे विहंगम दृश्य दिसते. दगडाची फरसबंदी असलेल्या या प्रांगणात गणपती व जमदग्नी ऋषी यांची मंदिरे आहेत. प्रांगणात मध्यभागी रेणुका मातेचे मंदिर आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर रांगमंडप आहे. या रांगमंडपातून भाविकांना मंदिरात येता येते. या मंदिराचे बांधकाम विविध कालखंडांत झाल्याचे पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून सिद्ध होते. राष्ट्रकूट राजवटीत या परिसरातील लेण्यांचे (पांडव लेणी) काम झाले असावे, जे अजिंठा-वेरूळच्या लेण्यांशी साधर्म्य सांगते. सध्याचे रेणुका देवीचे मंदिर हे यादवांच्या काळात, विशेषतः देवगिरीच्या यादव राजांच्या कारकीर्दीत (१२वे-१३वे शतक) बांधले गेल्याचे मानले जाते. मंदिराची रचना हेमाडपंती शैलीची नसली तरी, त्यातील दगडी बांधकाम आणि स्तंभांची रचना मध्ययुगीन हिंदू स्थापत्यकलेची साक्ष देते.
या मंदिराच्या सभामंडपात मोठे दगडी स्तंभ आहेत व वरील बाजूला ते एकमेकांशी महिरपी कमानीने जोडलेले आहेत. या खांबांवर आणि छतावर काही ठिकाणी जुन्या कलाकुसरीचे अवशेष दिसतात. येथील गर्भगृहाची रचना ही एखाद्या गुहेप्रमाणे किंवा कपारीसारखी आहे. या गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार चांदीने मढविलेले आहे. गर्भगृहात मध्यभागी देवीची तांदळा स्वरूपातील शेंदूरचर्चित मूर्ती (मुखवटा) आहे. हा मुखवटा सुमारे पाच फूट उंच आणि चार फूट रुंद आहे. देवीला सोन्या-चांदीचे विविध दागिने, नथ आणि कर्णफुले यांनी सजवले जाते. येथे देवीचे केवळ मुखच पूजले जाते, कारण धड हे जमिनीखाली गुप्त असल्याची मान्यता आहे. या मंदिरापासून काही दुसऱ्या मार्गावरील काही पायऱ्या उतरून पायथ्याशी असलेल्या परशुराम मंदिरात जाता येते. या मंदिरात दररोज आलेल्या भाविकांसाठी महाप्रसादाची सुविधा असते.
माहूरगडावर भक्तांची कायमच वर्दळ असते, परंतु येथे साजरे होणारे काही विशिष्ट उत्सव हे या स्थानाचे वैभव आहेत. त्यापैकी आश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्रोत्सव येथे अत्यंत भव्य स्वरूपात साजरा होतो. घटस्थापनेपासून या उत्सवाला सुरुवात होते. नऊ दिवस देवीला महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती अशा विविध रूपांत सजवले जाते. या काळात मंदिरात शतचंडी किंवा नवचंडी यज्ञाचे आयोजन केले जाते. भाविक नऊ दिवस उपवास करतात आणि गडावर मुक्काम करतात. या काळात गडाचा परिसर दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघतो. रोज रात्री गोंधळ, भारूड आणि देवीची गाणी गायली जातात. दसऱ्याच्या दिवशी, म्हणजेच विजयादशमीला, सीमोल्लंघन सोहळा मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. या दिवशी सकाळी देवीची पूजा झाल्यानंतर, देवीची पालखी वाजत-गाजत मिरवणुकीने गडावरून खाली येते. या पालखी सोहळ्यात हजारो भाविक सहभागी होतात. परंपरेनुसार, सीमोल्लंघनासाठी पालखी एका विशिष्ट ठिकाणी नेली जाते, जिथे सोने म्हणजेच आपट्याची पाने लुटण्याचा कार्यक्रम होतो. यालाच विजयाचे प्रतीक मानले जाते. या दिवशी गडावर मोठी जत्रा असते. याशिवाय वैशाख शुद्ध तृतीयेला रेणुका जयंती साजरी केली जाते. या दिवशी देवीचा जन्मसोहळा साजरा केला जातो. पौष महिन्यात शाकंभरी पौर्णिमा उत्सव होतो, ज्यामध्ये देवीला विविध प्रकारच्या भाज्या आणि फळांचा नैवेद्य दाखवून आरास केली जाते. मंदिरातील दैनंदिन पूजा विधींमध्ये पहाटेची काकड आरती, दुपारचा महानैवेद्य आणि रात्रीची शेजारती यांचा समावेश असतो. दररोज सकाळी ५ वाजल्यापासून रात्री १० पर्यंत भाविकांना रेणुकादेवीचे दर्शन घेता येते.
