रंग अवधूत महाराज मंदिर

नरेश्‍वर, ता. करजण, जि. वडोदरा

नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेल्या नरेश्‍वर या पवित्र भूमीतील रंग अवधूत महाराज मंदिर हे दत्तात्रेय संप्रदायाच्या अनुयायांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. ‘‘परस्परो देवो भव’’ (एकामेकांमध्ये देव पहा) आणि ‘‘माता मातेव केवलम्’’ (मातेसारखे दुसरे कोणीही नाही) यांसारख्या शिकवणींसाठी हे स्थान ओळखले जाते. रंग अवधूत महाराज हे दत्तात्रेय संप्रदायातील एक पूजनीय संत होते. त्यांची समाधी नरेश्‍वर येथे आहे, ज्याला ‘मातृतीर्थ’ असेही संबोधले जाते. जगभरातील भाविक आशीर्वाद आणि आध्यात्मिक शांतीसाठी या मंदिराला भेट देतात.

रंग अवधूत महाराज हे एक कवी-संत होते, ज्यांनी अनेक आध्यात्मिक ग्रंथांची रचना केली. संन्यासाश्रमाचा स्वीकार करण्यापूर्वी, ते महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय होते. त्यांनी गांधीजींच्या ‘नवजीवन ट्रस्ट’सोबतही काम केले आणि गुजरातमध्ये दत्तात्रेय संप्रदायाचा प्रसार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली, जिथे त्यांना त्यांचे भक्त दत्तात्रेयांचा अवतार मानत असत.

२१ नोव्हेंबर १८९८ रोजी गुजरातच्या गोध्रा येथे पांडुरंग विठ्ठलपंत वळमे म्हणून त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे आई-वडील मूळचे महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील देवळे गावचे होते. त्यांचे कुटुंब गोध्रा येथील विठ्ठल मंदिरात पुजारी म्हणून सेवा करत असे. वयाच्या आठव्या वर्षी, कुटुंबासोबत नरसोबाची वाडी येथे दर्शनासाठी गेले असता, त्यांची भेट संत वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांच्याशी झाली आणि त्यांना त्यांच्याकडून आध्यात्मिक दीक्षा मिळाली.

रंग अवधूत महाराजांनी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि बडोदा (आताचे वडोदरा) येथील महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. मात्र, महात्मा गांधींच्या ‘असहकार चळवळीच्या’ राष्ट्रवादी भावनेने प्रेरित होऊन त्यांनी शिक्षण सोडले आणि स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घेतली. त्यानंतर त्यांनी गांधीजींनी स्थापन केलेल्या गुजरात विद्यापीठातून आपले शिक्षण पूर्ण केले आणि काही काळ ‘नवजीवन ट्रस्ट’मध्ये काम केले. काही काळानंतर, त्यांनी अहमदाबादमधील विनयमंदिर शाळेत संस्कृतही शिकवले. तथापि, त्यांची आध्यात्मिक ओढ कायम होती आणि १९२३ मध्ये मातेचा आशीर्वाद घेऊन त्यांनी संन्यासाश्रमाचा स्वीकार केला.

१९२५ मध्ये रंग अवधूत महाराज नरेश्‍वर येथे आले आणि त्यांनी या ठिकाणाला आपले आध्यात्मिक निवासस्थान म्हणून निवडले. दंतकथा अशी आहे की, येथे आल्यावर त्यांनी एक मोर आणि साप यांना एकत्र खेळताना पाहिले, जे या पवित्र भूमीतील सौहार्दाचे प्रतीक होते. या ठिकाणाचे आध्यात्मिक महत्त्व पटल्यामुळे त्यांनी तिथे एक झोपडी बांधली आणि आपले ध्यानस्थ जीवन सुरू केले. या घटनेची आठवण आजही रंग मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर जपलेली आहे. प्रवेशद्वार मोराच्या फुललेल्या पिसाऱ्याच्या आकारात डिझाइन केलेले आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंच्या खांबांवर सापांची कोरीव कामे आहेत. याच ठिकाणी रंग अवधूत महाराजांनी नर्मदा माता मंदिराची स्थापना केली. आज, याच जागेवर भव्य रंग अवधूत मंदिर आणि आश्रम उभा आहे, जो हजारो भाविकांना आकर्षित करतो.

मंदिर संकुलाला एक भव्य प्रवेशद्वार आहे, ज्यावर अर्धवर्तुळाकार कमानीला आधार देणारे चार मोठे खांब आहेत. कमानीच्या दर्शनी भागावर भगवान दत्तात्रेयांची मूर्ती आहे आणि आतील बाजूस रंग अवधूत महाराजांची मूर्ती आहे. कमानीवर डमरू, त्रिशूळ, शंख आणि ‘ॐ’ अशी कोरीव कामे केलेली आहेत.

येथे रंग अवधूत महाराजांचे भव्य समाधी मंदिर आहे, जे पूर्णपणे संगमरवरी बांधलेले आहे. मंदिरात एक आयताकृती उघडा सभामंडप आहे, ज्याचे सपाट छत अनेक गोलाकार खांबांवर आधारलेले आहे. गर्भगृहाच्या आत, एका उंच, चौरस पीठावर रंग अवधूत महाराजांची बसलेली मूर्ती विराजमान आहे. सभामंडपाच्या एका टोकाला, गर्भगृहाच्या अगदी समोर, त्यांच्या मातेच्या, रुक्मांबा यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ एक स्मारक आहे. त्यांची संगमरवरी मूर्ती एका उंच व्यासपीठावर सुवर्णछत्राखाली बसवलेली आहे. विशेष म्हणजे, रुक्मांबा जिवंत असतानाच ही मूर्ती स्थापित करण्यात आली होती. रंग अवधूत महाराज आपल्या मातेप्रती अत्यंत समर्पित होते आणि त्यांना आपली ‘‘सर्वोच्च न्यायालय’’ (सुप्रीम कोर्ट) म्हणत असत. भावाच्या निधनानंतर, त्यांची माता कायमस्वरूपी या पवित्र स्थळी राहण्यासाठी आली.

रंग अवधूत महाराजांचे १९ नोव्हेंबर १९६८ रोजी हरिद्वारमध्ये निधन झाले. त्यांचे पार्थिव विशेष विमानाने अहमदाबादला आणण्यात आले आणि त्यानंतर नरेश्‍वरला नेण्यात आले. २१ नोव्हेंबर रोजी त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले आणि ज्या ठिकाणी दहन झाले, त्याच ठिकाणी त्यांची समाधी बांधण्यात आली. महाराजांनी आपली समाधी मातेच्या स्मारकाजवळ असावी, अशी इच्छा व्यक्त केली होती.

समाधी मंदिराच्या शेजारी २००-३०० वर्षे जुने कडुलिंबाचे झाड आहे, जे आता सुकलेले आहे, परंतु एकेकाळी ते मोठे आणि डौलदार होते. रंग अवधूत महाराज या झाडाखाली बसून प्रवचन देत आणि भक्तांशी संवाद साधत असत. या ठिकाणी एक छोटे स्मारकही आहे आणि त्याशी संबंधित एक दंतकथा अशी आहे की, महाराजांच्या गोड शब्दांमुळे कडुलिंबाच्या पानांचा कडवटपणा हळूहळू कमी झाला.

समाधीच्या जवळच महाराजांच्या मातेचे, रुक्मांबा यांचे स्मारक “मातृतीर्थ” आहे. एका मोठ्या झाडाखाली “मातृशैल” नावाचा खडकाळ डोंगराचा प्रतिकृती (रॉक मॉन्युमेंट) आहे, जिथे एका खांबावर रुक्मांबा यांची संगमरवरी मूर्ती असलेले मंदिर आहे. रुक्मांबा यांचे १९६७ मध्ये निधन झाले आणि त्यांचे अंत्यसंस्कार येथेच करण्यात आले होते. त्यांच्या निधनानंतर, स्मारक उभारण्यापूर्वी “श्री सूक्तम्” स्तोत्राचे एक लाख पाठ पूर्ण करण्यात आले होते.

मंदिर संकुलात नरेश्‍वर महादेव (शिव) यांचे संगमरवरी मंदिर आहे. गर्भगृहाच्या आत, एका उंच, गोलाकार पीठावर एक मोठा शिवलिंग स्थापित आहे. पीठावर त्रिशूळाच्या आकाराची कोरीव कामे आहेत आणि दंडगोलाकार शिवलिंगावर पवित्र “ओंकार” चिन्ह कोरलेले आहे. शिवलिंगावर धातूचा नागही ठेवलेला आहे. या मंदिराच्या अगदी समोर एकेकाळी रंग अवधूत महाराजांची झोपडी होती, जिथे ते राहत असत. आज, या ठिकाणी एक छोटे मंदिर बांधले असून त्यात रंग अवधूत यांची मूर्ती आहे. मंदिर संकुलात दत्तावतारी स्वामी समर्थ आणि दत्तगुरू यांचीही मंदिरे आहेत. याव्यतिरिक्त, महाराजांच्या लाडक्या बुचिया नावाच्या श्वानाची समाधी येथे स्थित आहे. महाराजांनी वापरलेल्या विविध वैयक्तिक वस्तू आश्रमाच्या परिसरात जतन करून ठेवल्या आहेत.

रंग अवधूत महाराजांची जयंती २१ नोव्हेंबर रोजी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते, जिला “रंग जयंती” म्हणून ओळखले जाते. हा उत्सव साजरा करण्याची परंपरा त्यांच्या मातोश्रींच्या परवानगीने त्यांच्या हयातीतच सुरू झाली होती. मंदिरात साजरे केले जाणारे इतर सण म्हणजे दत्त जयंती, हनुमान जयंती, बुद्ध पौर्णिमा, गुरु पौर्णिमा, कार्तिक पौर्णिमेच्या वेळी त्रिपुर उत्सव आणि होळी. अनेक भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की महाराजांचे चमत्कार आजही अनुभवता येतात, ज्यामुळे त्यांच्या दर्शनासाठी मंदिरात मोठी गर्दी होते. मंदिर ट्रस्टद्वारे होम, यज्ञ आणि अन्नदानासारखे विविध धार्मिक उपक्रम राबवले जातात. या विधींसाठी एक विशेष यज्ञशाळा बांधण्यात आली आहे. भाविक सकाळी लवकर ते रात्रीपर्यंत, दुपारी १२:०० ते २:३० या वेळेव्यतिरिक्त, दर्शनासाठी मंदिरात येऊ शकतात.

नरेश्‍वर धाममध्ये वास्तव्यास असताना, रंग अवधूत महाराजांनी अनेक पुस्तके आणि भक्तिगीते लिहिली. त्यांच्या काही लोकप्रिय कृतींमध्ये दत्त बावनी, रंग हृदयम्, संगीत गीता, आत्मचिंतन, श्री दत्त पंचपदी आणि नरेश्‍वर माहात्म्य यांचा समावेश आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • हे मंदिर वडोदरापासून ५५ किमी अंतरावर आहे.
  • वडोदरापासून सार्वजनिक आणि खाजगी वाहतूक उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिरात पार्क करता येतात.
  • जवळच राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: ०२६६६-२५३२९३
Back To Home