सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला शहराच्या मध्यवर्ती भागात असलेले रामेश्वर मंदिर हे वेंगुर्ल्याचे ग्रामदैवत व अनेक भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. सुमारे ३५० वर्षांपूर्वीचे हे रामेश्वराचे स्थान जागृत मानले जाते. देव रामेश्वर हा नवसाला पावणारा व भक्तांच्या हाकेला धावून जाणारा आहे, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. येथे नवसपूर्तीनंतर भाविकांकडून रामेश्वराच्या पिंडीला दही-भात वा साखर-भाताचे लेपन केले जाते. शेकडो वर्षांपासून येथे ही प्रथा सुरू आहे. या मंदिरापासून जवळच असलेले ‘नगर वाचनालय’ हे कोकणातील प्रसिद्ध व प्राचीन वाचनालय आहे.
ऐतिहासिक माहितीनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी इ.स. १६५५ च्या सुमारास कोकणातील मोठा भूभाग स्वराज्यात सामील करून घेतला होता. त्यावेळी संगमेश्वरपासून मालवणपर्यंत मराठ्यांची सत्ता होती. या काळात राजापूरमधील काही ब्राह्मण कुटुंबे कुडाळ येथे स्थायिक झाली. त्यापैकीच एका ब्राह्मण कुटुंबातील ग. बा. धामणकर या सत्पुरुषास जमिनीत रामेश्वराचे लिंग सापडले. याबाबत असे सांगितले जाते की श्री. धामणकर हे वेंगुर्ला व तुळस गावच्या सीमेवर असलेल्या वडखोलवाडी येथील जमीन घेऊन शेती करत असत. तुळस गावातून येथे एक ओढा वाहत येत होता. या ओढ्यावर बांध घालून त्यांनी तलावाची निर्मिती केली. हा तलाव आज निशाण तलाव म्हणून प्रसिद्ध आहे. या तलावासाठी खोदकाम करीत असताना श्री. धामणकर यांना रामेश्वराचे हे लिंग सापडले. ग्रामस्थांशी सल्लामसलत करून त्यांनी या लिंगाची स्थापना गावच्या मध्यवर्ती ठिकाणी नागेश्वर मंदिरात केली.
रामेश्वर मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश करताना दुमजली मोठे प्रवेशद्वार लागते. या प्रवेशद्वाराच्या दुसऱ्या मजल्यावर नगारखाना आहे. आजही या नगारखान्यावर सकाळी, दुपारी आणि सायंकाळी नौबती झडतात. या प्रवेशद्वाराजवळ रामेश्वराचा रथ ठेवलेला आहे. १९७० मध्ये बनविण्यात आलेल्या या रथातून महाशिवरात्रीच्या दिवशी रामेश्वराची मंदिराला प्रदक्षिणा घातली जाते. 
या प्रवेशद्वाराला लागून धर्मशाळा आहे. तेथे उत्सवकाळात आलेल्या भाविकांना राहण्याची सोय करण्यात येते. प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात आल्यावर एका चौथऱ्यावर दीपमाळ दिसते. या दीपमाळेच्या बाजूला तुळशी वृंदावन आहे. त्रिपुरारी पौर्णिमेला ही दीपमाळ अनेक दिव्यांनी प्रज्वलित केली जाते. याशिवाय प्रांगणात औदुंबराचे झाड आहे. या झाडाभोवती पार बांधण्यात आलेला आहे.
रामेश्वर मंदिर हे लांबचलांब असून पुरातन कोकणी पद्धतीने, जांभ्या दगडांत बांधलेले आहे. जीर्णोद्धार करताना ग्रामस्थांनी या मंदिराच्या मूळ ढाच्यात कोणताही बदल केलेला नाही. मूळ ढाचा कायम ठेवूनच त्याप्रमाणे सजावट आणि टिकाऊपणासाठी वेळोवेळी या मंदिरात बदल करण्यात आले आहेत. मंदिराच्या आवारात श्रीराम व सीता यांचे मंदिर आहे.
सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह असे या मंदिराचे स्वरूप आहे. येथील सभामंडप प्रशस्त आहे. यामध्ये अनेक कमानी आणि भलेमोठे खांब आहेत. असे सांगितले जाते की स्वातंत्र्यपूर्व काळात या मंदिरात मोठमोठ्या सभा होत असत. येथील सभामंडप हा अर्धखुल्या स्वरूपाचा असून त्याभोवती भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. आयताकृती सभामंडपात दगडी स्तंभांच्या दोन रांगा आहेत. कवेत बसतील अशा रुंदीचे हे स्तंभ आहेत. कोकणी स्थापत्यशैलीप्रमाणे सभामंडपाच्या जमिनीचा या दोन स्तंभांच्या रांगेमधील भाग काही इंच खोलगट आहे. सभामंडपाच्या पुढील भागात प्रदक्षिणा मार्ग सोडून अंतराळ व गर्भगृह आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावर सुंदर नक्षीकाम असून दोन्ही बाजूला द्वारपाल आहेत. येथील अंतराळही आयताकृती आहे व त्यामध्ये कमानीसदृश्य भिंती आहेत. 
गर्भगृहाच्या समोरील बाजूस एका चौथऱ्यावर नंदीची पांढऱ्या रंगातील मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीवर डाव्या बाजूच्या देवकोष्ठकात भगवती आणि उजव्या बाजूला गणराय यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात मध्यभागी काळ्या दगडातील रामेश्वराची पिंडी आहे. या मंदिराच्या तुलनेत येथील गर्भगृह अगदी लहान आहे.
या मंदिरात नितकारेश्वर, श्रीदत्त, हनुमान, शनिदेव, नागदेवता ही लहान मंदिरे आहेत. यापैकी नागदेवतेचे मंदिर हे रामेश्वर मंदिरापेक्षाही प्राचीन आहे. त्यामुळे दत्त जयंती, गणेश जयंती, हनुमान जयंती, दसरा, रामनवमी, दिवाळी असे सर्वच उत्सव या मंदिरात साजरे केले जातात.
दरवर्षी कार्तिक कृष्ण एकादशीला रामेश्वर मंदिराचा वार्षिक जत्रोत्सव साजरा करण्यात येतो. यात्रेच्या दिवशी सकाळी पाद्यपूजा करण्यात येते, दुपारी पालख्या सजविण्यात येतात. रात्री पालखी प्रदक्षिणा घातली जाते. या गावचे दुसरे ग्रामदैवत असलेल्या सातेरी देवीच्या मंदिरातून पालखी व तरंगकाठ्या रामेश्वर मंदिरात येतात. यावेळी संपूर्ण मंदिराला रोषणाई करण्यात येते. रात्री दशावताराचा प्रयोग होतो. महाशिवरात्रीला रामेश्वराची रथावरून मिरवणूक काढण्यात येते. आषाढ महिन्यात कृष्ण प्रतिपदेपासून भजन सप्ताह असतो. दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १ व दुपारी ३ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांना रामेश्वराचे दर्शन घेता येते.
रामेश्वर मंदिराच्या जवळच ऐतिहासिक नगर वाचनालय आहे. इ.स. १८७१ मध्ये इंग्रजांच्या काळात सुरू झालेल्या या वाचनालयाचे पूर्वीचे नाव ‘नेटिव्ह जनरल लायब्ररी’ असे होते. असे सांगितले जाते की १९२५ मध्ये स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या पुढाकाराने आणि ग्रामस्थांच्या सहकार्याने या वाचनालयाचे नाव ‘नगर वाचनालय’ असे ठेवण्यात आले. या वाचनालयात स्वामी विवेकानंद, वि. दा. सावरकर, संत तुकडोजी महाराज, वि. स. खांडेकर, शांता शेळके अशा अनेक महान व्यक्तींनी व साहित्यिकांनी भेट दिली आहे. वाचनालयात प्रसिद्ध साहित्यिकांची छायाचित्रे व भरपूर ग्रंथसंपदा आहे.
