प्रगट प्रभावी पार्श्वनाथ जैन मंदिर

डाभोई, ता. डाभोई, जि. वडोदरा

डभोई, जे ऐतिहासिकदृष्ट्या दर्भवती म्हणून ओळखले जाते, हे गुजरातमधील धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेले शहर आहे. याचा उल्लेख अनेक प्राचीन जैन धर्मग्रंथांमध्ये आढळतो. कालिका माता मंदिराच्या उपस्थितीमुळे, डभोईने दीर्घकाळापासून हिंदू आणि जैन या दोन्ही धर्मीयांसाठी तीर्थक्षेत्राचा दर्जा टिकवून ठेवला आहे. या शहरात अनेक जैन मंदिरे आहेत, ज्यामध्ये प्रगट प्रभावी पार्श्वनाथ जैन मंदिराला विशेष स्थान आहे. या मंदिरात पार्श्वनाथांची पूजनीय मूर्ती विराजमान आहे, जी स्थानिक पातळीवर दर्भवती पार्श्वनाथ म्हणून ओळखली जाते.

आठव्या शतकात, डभोई हे अनहिलवाड (पाटण) येथील चावडा राजवंशाच्या अधिपत्याखाली होते. या राजवंशाच्या शेवटच्या राजाला, सामंतसिंहाला, कोणताही वारस नसल्यामुळे त्याने आपला पुतण्या मूळराज याला दत्तक घेतले होते. तथापि, इ.स. ९४२ मध्ये, मूळराजने सामंतसिंहाला पदच्युत करून चौलुक्य (सोलंकी) राजवटीची स्थापना केली. तेराव्या शतकात, डभोई वाघेला राजवंशाच्या ताब्यात आले, जे चौलुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा करत असत. बडोदा संस्थानाच्या पुरातत्व विभागाचे संचालक डॉ. हीरानंद शास्त्री यांच्या ‘द रुइन्स ऑफ डभोई ऑर दर्भावती’ (१९४०) या पुस्तकानुसार, वाघेला राजवंशातील राजा वीरधवल हा डभोई किल्ल्याचा संस्थापक होता.

त्यांचे प्रधान मंत्री वस्तुपाळ होते आणि १३०८ व्या शतकात जिनहर्षगणी यांनी लिहिलेल्या ‘वस्तुपाळ चरित्र’ या ग्रंथानुसार, वस्तुपाळांचे लहान भाऊ तेजपाळ हा वीरधवलाने नियुक्त केलेला एक पराक्रमी सेनापती होता. वारंवार होणाऱ्या आक्रमणांमुळे तेजपाळाने डभोईला तटबंदी घालून त्याचे एका तटबंदीयुक्त शहरात रूपांतर केले. त्याच ग्रंथात असा उल्लेख आहे की, वस्तुपाळाने डभोईमध्ये १७० मंदिरे बांधली होती. त्याने वैद्यनाथ महादेव मंदिराचा जीर्णोद्धारही केला आणि त्याच्या समोर एक जैन मंदिर बांधले, ज्यामध्ये राजा वीरधवल, त्यांची राणी आणि वस्तुपाळ यांच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना केली. तथापि, या मूळ मूर्ती आता हरवल्या आहेत.

डभोईचे जैन इतिहासातही विशेष महत्त्व आहे, कारण हे आचार्य मुनिचंद्रसूरीजी महाराज यांचे जन्मस्थान आहे आणि याच ठिकाणी १६८७ साली उपाध्याय यशोविजयजी महाराज यांना आत्मज्ञान प्राप्त झाले होते. डभोईमधील प्रमुख जैन मंदिरांपैकी ‘प्रगट प्रभावी पार्श्वनाथ जैन मंदिर’ हे एक महत्त्वाचे मंदिर आहे. प्राचीन काळी येथे लाकडी मंदिरे होती. ऋषभदेव, धर्मनाथ आणि मुनिसुव्रत स्वामी यांना समर्पित. कालांतराने, या वास्तूंची पडझड झाली आणि स्थानिक जैन समाजाने त्यांचे पुनर्निर्माण करण्याचा निर्णय घेतला. १९४५ मध्ये, समाजाने आचार्य श्री विजयप्रेमसुरी महाराज यांना जीर्णोद्धारासाठी मार्गदर्शन करण्यास आमंत्रित केले. त्यांच्या आशीर्वादानंतर नवीन मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात झाली आणि १९४५ मध्ये श्रावण शुद्ध एकादशीला पायाभरणी समारंभ पार पडला. १९४६ मध्ये मार्गशीर्ष शुद्ध दशमीला, महायक्षिणी आणि इतर पवित्र प्रतिमांसह ३५ जैन मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली, तसेच ध्वजदंडही उभारण्यात आला.

मुख्य गर्भगृहात ऋषभदेवांची एक प्राचीन मूर्ती विराजमान आहे, जी इ.स. १४२३ मधील असल्याचे मानले जाते. त्यासोबतच दर्भावती पार्श्वनाथांची मूर्ती आहे, जी एका चमत्कारिक आख्यायिकेसी संबंधित आहे. असे मानले जाते की, भगवान पार्श्वनाथ एकदा एका धोब्याच्या स्वप्नात प्रकट झाले आणि त्यांनी एका गुप्त मूर्तीचे स्थान सांगितले. या स्वप्नानंतर, त्या धोब्याने डभोईजवळील सांखोडा आणि बागलपूर गावांच्या दरम्यान वाहणाऱ्या ओरसंग नदीत शोध घेतला. तिथे वाळूत गाडलेली पार्श्वनाथांची मूर्ती त्याला सापडली, जी नंतर डभोईला आणून मंदिरात प्रतिष्ठित करण्यात आली.

प्रगट प्रभावी पार्श्वनाथ मंदिर हे जैन वास्तुकलेचे एक सुंदर उदाहरण मानले जाते. हे मंदिर एका उंच संरक्षक भिंतीमागे विस्तीर्ण अंगणात हे मंदिर स्थित आहे. मंदिराचे तीन भागांत विभाजन करण्यात आले आहे. वरच्या भागाला ऋषभ विहार असे संबोधले जाते. तळमजल्यावरील विभागाला पार्श्व धर्म विहार आणि वरच्या बाजूला दक्षिणेकडील विभागाला जंबू विहार असे म्हटले जाते. यातील एका भागात चंद्र विहार आहे. दुसऱ्या गुरू मंदिर विभागात दंगुरू विहार असून, त्याच्या मोकळ्या अंगणाला मुक्तिप्रसाद चौक असे म्हणतात. मंदिराला एकूण तीन प्रवेशद्वारे आहेत. मुख्य सिंहद्वाराला सरस्वती द्वार असे नाव आहे. इतर दोन दरवाजांना गजद्वार आणि लक्ष्मी द्वार असे संबोधले जाते.

सभा मंडपाचे खांब, शिखरे आणि बाहेरील भिंतींवर अत्यंत सुंदर कोरीव काम केलेले आहे. बाहेरील भिंतींवर समर्पित कोनाड्यांमध्ये देव-देवतांच्या सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या खांबांच्या मध्यभागी अत्यंत बारकाईने कोरलेली मकर तोरणे आहेत, ज्यांच्या वरच्या भागात अप्सरांच्या (सुरसुंदरींच्या) मोहक मूर्ती आहेत. सभा मंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या खांबांच्या खालच्या बाजूला द्वारपालांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. दरवाजाच्या चौकटीच्या वरच्या भागातील मकर तोरणाच्या आतील भागात भगवान पार्श्वनाथांची प्रतिमा असून, त्यांच्या दोन्ही बाजूंना दोन परिचारिकांच्या प्रतिमा आहेत.

सभेच्या भिंतींवर दोन मोठे उठावदार दगडी फलक बसवलेले आहेत – बृहत्सिद्ध चक्र दगडी फलक आणि बृहत्सूरीमंत्र दगडी फलक. सभेच्या घुमटाकार छतावरही सुंदर कोरीव काम केलेले असून, त्यात विविध मुद्रांमधील अप्सरांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

मंदिराच्या गर्भगृहात, प्रगट प्रभावी पार्श्वनाथ यांची मूर्ती एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर विराजमान आहे. ही मूर्ती गुप्त काळातील असून ती फिकट पिवळ्या रंगाच्या पाषाणापासून बनलेली आहे. तिची उंची ३३ इंच आणि रुंदी २४ इंच आहे. येथे, भगवान पार्श्वनाथ अर्ध-पद्मासनात विराजमान असून त्यांच्या मस्तकावर सात फण्यांचा सर्प छत्र धरून आहे. याव्यतिरिक्त, मंदिरात भगवान धर्मनाथ, कसरायजी आदिनाथ भगवान, शांतिनाथ भगवान, वासुपूज्य स्वामी आणि आदिनाथ भगवान यांच्या मूर्ती देखील आहेत.

प्रमुख वैशिष्ट्ये 

  • वडोदरापासून ३३ कि.मी. आणि डभोई बस स्थानकापासून १.५ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  • वडोदरा जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून डभोईसाठी एस.टी. बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयीस्कर पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home