मुंबईचे आद्य राजा प्रताप बिंब यांची कुलदेवता असलेल्या प्रभादेवीच्या नावाने दादरच्या प्रसिद्ध सिद्धिविनायक मंदिरासमोरील संपूर्ण परिसराला संबोधले जाते. या देवीचे मंदिर असलेल्या संपूर्ण परिसराला तिच्याच नावाने ओळखले जाते. प्रभादेवीचे येथील स्थान किमान ८५० वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जाते. तसेच सध्याच्या प्रभादेवी मंदिराचा ज्ञात इतिहास ३०० हून अधिक वर्षांचा आहे. ही देवी पाठारे प्रभू समाजाची आराध्य देवता मानली जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार ती शाकंभरी देवीचेच एक रूप आहे. येथे दरवर्षी पौष पौर्णिमेला प्रभादेवीची मोठी जत्रा भरते. या यात्रोत्सवात हजारो भाविक उत्साहाने सहभागी होतात.
प्रभादेवी ही शाकंभरी या नावाप्रमाणेच बनशंकरी देवी म्हणूनही ओळखली जाते. तिचे मूळ स्थान कर्नाटकातील बागलकोट जिल्ह्यातील बदामी येथे आहे. पौराणिक आख्यायिकेनुसार, बदामी येथील तिलकवन भागात पूर्वी १०० वर्षांचा मोठा दुष्काळ पडला होता. त्या वेळी देवीने तेथे पाताळातून आलेल्या पाण्यावर विविध झाडेझुडुपे आणि भाजीपाला तयार केला. ते दृश्य पाहून दैत्यांनी त्या पवित्र क्षेत्राची नासधूस करण्यास सुरुवात केली. त्या वेळी देवीने व्याघ्रारूढ होऊन त्या सर्व दैत्यांचा निःपात केला. देवीने आपल्या देहातून शाकभाजी निर्माण केली. तसेच तिने पाताळातील हरिद्रातीर्थातून पाणी आणून लोकांचे प्राण वाचवले. या कारणामुळे तिला ‘शाकंभरी’ म्हणजेच ‘शाकान् विभर्ती इति शाकंभरी’ असे नाव पडले. ही देवी वनात राहिली म्हणून तिला वनशंकरी किंवा बनशंकरी असे नाव प्राप्त झाले. बदामीचे चालुक्य राजे या बनशंकरी देवीची पूजा शक्तिरूपात करत असत.
सातव्या शतकात चालुक्य राजांनी तेथे देवीचे भव्य मंदिर बांधले होते.
देवीच्या प्रभादेवी येथील मंदिराचा इतिहास महानगरी मुंबईच्या इतिहासाशी अत्यंत जवळून जोडलेला आहे. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांनी संपादित केलेल्या ‘महिकावतीची बखर’ या ग्रंथाच्या नोंदीनुसार, माहीम येथे राजधानी असलेल्या दोन बिंब राजांनी मुंबई बेटांवर राज्य केले होते. त्यांच्यातील पहिला आणि मुंबईचा आद्य राजा प्रताप बिंब हा होय. तो मराठा कुळातील होता. त्याचा बंधू गोवर्धन बिंब हा गुजरातमधील चंपानेरचा राजा होता. प्रताप बिंबाने चंपानेरहून येऊन उत्तर कोकण जिंकले. सुरुवातीला त्याने केळवे-माहीम येथे आपली राजधानी स्थापन केली. पुढे शिलाहार राजांशी झालेल्या संग्रामामुळे इ.स. ११३८ मध्ये तो त्या काळी ‘बरडबेट’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बेटावर आला. या बेटाला त्याने आपल्या पहिल्या राजधानीचे म्हणजेच माहीम हे नाव दिले. या मुंबई-माहीम भागाला त्याने राजधानीचा दर्जा दिला. वाळकेश्वर ते वसईपर्यंतचा संपूर्ण प्रदेश त्याच्या राज्याचा भाग होता.
‘महिकावतीची बखर’ या ग्रंथाच्या प्रारंभीच “…राजा सूर्यवंशी प्रतापबिंब गोत्र भारद्वाज पंचप्रवर शाखा कात्यायनी कुळदेवता प्रभावती” असा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. याचप्रमाणे प्रताप बिंबाचा नातू केशवदेव बिंब याची राजमुद्राही या बखरीत दिली आहे. या राजमुद्रेवर “बकलादभ्यं यदा गोत्रे प्रभावति कुलदेवतः । ठाणे स्थाने कृतं राज्यं मम मुद्रा विराजितं ।।” असा श्लोक कोरलेला आहे. यामध्ये देखील प्रभावती ही बिंब राजाची कुलदेवता असल्याचा स्पष्ट उल्लेख येतो. प्रताप बिंब राजाचा सरचिटणीस गंभीरराव सूर्यवंशी याची कुलदेवता कालिका होती. राजगुरू हेमाडपंडित याची कुलदेवता चंडिका असल्याचेही या बखरीत म्हटले आहे. प्रभादेवीच्या मंदिरात मुख्य मूर्तीच्या बाजूला या दोन देवतांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. 
या पुराव्यांवरून, प्रताप बिंब याने माहीम-मुंबई येथे आपली राजधानी स्थापन केल्यानंतर आपल्या कुलदेवतेचे मंदिर उभारले असावे. तसेच त्याने तेथे आपल्या महत्त्वाच्या अधिकाऱ्यांच्या कुलदेवतांचीही स्थापना केली, असा इतिहास अभ्यासकांचा तर्क आहे.
या मंदिराच्या इतिहासाविषयीची काहीशी वेगळी माहिती कृष्णराव रघुनाथजी नवलकर उर्फ के. रघुनाथजी यांच्या ‘द हिंदू टेम्पल्स ऑफ बॉम्बे’ (१८९५) या पुस्तकात मिळते. त्यांच्या नोंदीनुसार प्रभादेवीचे मूळ मंदिर कोटवाडी येथे होते. या मंदिराची स्थापना प्रभूंचे तत्कालीन मुख्य पुरोहित हेमाडपंत यांनी पौष वद्य पौर्णिमा, शके १२१७ म्हणजेच इ.स. १२९५ मध्ये कोटवाडी येथे केली होती. सध्या माटुंगा येथील यशवंत नाट्यगृहाच्या डाव्या बाजूला ही कोटवाडी स्थित होती. या ऐतिहासिक संदर्भावरून सुमारे सात ते आठ शतकांपूर्वी माहीम बेटावर प्रभादेवीच्या मंदिराची स्थापना झाली असल्याचे स्पष्ट होते.
चौदाव्या शतकात म्हणजेच इ.स. १३४७ मध्ये गुजरातचा सुलतान मुबारक शहा याचा सरदार मलिक निका आणि ठाणे-मुंबईतील अखेरचा हिंदू राजा नागरदेव ऊर्फ नागरशा यांच्यात भायखळा येथे मोठी लढाई झाली.
त्यात नागरदेवाचा पराभव होऊन मुंबईवर मुस्लिम सत्ता प्रस्थापित झाली. पुढे सोळाव्या शतकात, २१ जानेवारी १५०९ रोजी पोर्तुगीजांनी माहीम बेट आपल्या ताब्यात घेतले. मुस्लिम शासकांप्रमाणेच पोर्तुगीज जेसुईट देखील इतर धर्मांबाबत अत्यंत असहिष्णू होते. त्यांनी परधर्मीयांचे धर्मांतर करणे, त्यांची मंदिरे किंवा मशिदी उद्ध्वस्त करणे असे उद्योग सुरू केले होते. त्या काळी वाळकेश्वर आणि महालक्ष्मी मंदिरालाही त्यांच्या या कृत्यांची झळ पोहोचली होती. के. रघुनाथजी यांच्या माहितीनुसार पोर्तुगीजांची वक्रदृष्टी प्रभादेवीच्या मंदिराकडेही वळली होती. सन १५९९ च्या सुमारास पोर्तुगीज प्रभादेवीचे मंदिर उद्ध्वस्त करणार असल्याची माहिती पाठारे प्रभू समाजातील काही व्यक्तींना मिळाली. त्या वेळी त्यांनी मंदिरातील मूर्तींची विटंबना टाळण्यासाठी त्या मूर्ती मंदिराजवळील एका बारवेत म्हणजेच विहिरीत सुरक्षित ठेवल्या. यानंतर पोर्तुगीजांनी हे मंदिर जमीनदोस्त केले. तेव्हापासून येथे ब्रिटिशांची सत्ता येण्यापूर्वीपर्यंत देवीची मूर्ती त्या विहिरीतच सुरक्षित राहिली.
पुढे ब्रिटन आणि पोर्तुगाल यांच्यात सन १६६१ मध्ये झालेल्या करारानुसार ब्रिटिशांना हुंड्याच्या स्वरूपात मुंबई मिळाली. ब्रिटिशांच्या राजवटीत मुंबईतील धार्मिक वातावरणात सुधारणा झाली. सन १७१५ च्या सुमारास एके दिवशी पाठारे प्रभू समाजातील श्याम नायक या सधन गृहस्थाला प्रभादेवीचा स्वप्नदृष्टान्त झाल्याचे सांगितले जाते. या गृहस्थाच्या मालकीच्या माडाच्या बागेतील विहिरीच्या तळाशी देवीची मूर्ती सुरक्षित होती. ती मूर्ती तेथून बाहेर काढावी, 
अशी आज्ञा देवीने त्याला स्वप्नात दिली होती. या स्वप्नाची माहिती श्याम नायक यांनी आपल्या ज्ञातीबांधवांना दिल्यानंतर त्यांनी त्या विहिरीतील पाणी उपसून देवीची मूर्ती बाहेर काढली. त्यानंतर येथे इ.स. १७१५ मध्ये पाठारे प्रभू ज्ञातीने देवीचे नवीन मंदिर उभारले. या मंदिरात या संदर्भात एक ऐतिहासिक शिलालेख आहे. या शिलालेखातील मजकूर पुढीलप्रमाणे आहे: “।।श्री।। श्री माता प्रभावतीचें देवाल्य बांधलें समस्त प्रभुकुल पाठारे ज्ञाती मिळोन वैशाखशुद्ध ११ येका. संवत १७७१ विक्रमादी०।।” या शिलालेखाचा अर्थ मंदिरात वैशाख शुद्ध ११, विक्रम संवत् १७७१ या शुभ मुहूर्तावर देवीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली असा होतो. देवीच्या या नवीन मंदिराला आता ३११ वर्षे पूर्ण झाली आहेत. दरम्यानच्या काळात इ.स. १८३५ मध्ये तत्कालीन सुमारे आठ हजार रुपये खर्च करून या मंदिराचा पहिला जीर्णोद्धार करण्यात आला. यानंतर सन १८७५ मध्येही मंदिराची दुरुस्ती करण्यात आली होती. काही वर्षांपूर्वी केलेल्या जीर्णोद्धारामुळे या मंदिराला सध्याचे सुंदर स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
हे मंदिर सुप्रसिद्ध सिद्धिविनायक मंदिरापासून जवळच, तुलनेने अत्यंत शांत परिसरात वसलेले आहे. या एकमजली मंदिराच्या समोर आवारभिंत बांधलेली आहे. 
मंदिरासमोरील प्रांगणात दोन भव्य दीपस्तंभ आहेत. रुंद कमानदार खिडक्या असलेल्या लांब व आडव्या ओवरीसारखा सभामंडप आणि तीन गर्भगृहे असे या मंदिराचे मूळ स्वरूप आहे. मंदिरावर दोन घुमटाकार शिखरे आहेत आणि त्या शिखरांवर त्रिस्तरीय कळस स्थापित आहेत. या मंदिरातील सर्वांत उजवे गर्भगृह प्रभावती देवीला समर्पित आहे. या साध्या गर्भगृहात एका उंच वेदीवर प्रभादेवीची मूर्ती विराजमान आहे. ही सुमारे ३ फूट उंचीची मूर्ती कुरवंडी पाषाणामध्ये कोरलेली आहे. येथे देवी चतुर्भुज स्वरूपात दर्शन देते. तिच्या वरच्या उजव्या हातात रुद्राक्षमाला आणि डाव्या हातात कमलपुष्प आहे. तिचा खालचा एक हात वरदमुद्रेत तर दुसरा हात अभयमुद्रेत आहे. देवीला विविध वस्त्र आणि अलंकारांनी शृंगारलेले आहे. तिच्या मस्तकावर सुंदर मुकुट आहे आणि मूर्तीच्या पाठशिळेवर सोनेरी पत्रा जडवलेला आहे. देवीच्या उजव्या बाजूला कालिका देवीची पाषाणात घडवलेली उभी मूर्ती आहे. डाव्या बाजूला चंडिका देवीची तशीच मूर्ती स्थापित आहे. या दोन्ही मूर्ती सुमारे सव्वा फूट उंचीच्या आहेत. या मूर्तींनाही वस्त्र व अलंकारांनी शृंगारलेले आहे. या मंदिराच्या मधल्या गर्भगृहात सर्वेश्वर महादेवाचे स्थान आहे. सर्वांत डावीकडील गर्भगृहात लक्ष्मी-नारायणाची मूर्ती विराजमान आहे.
या मंदिरात हनुमान, शीतलादेवी आणि खोकला देवी यांचेही स्वतंत्र स्थान आहे. मानवाला होणारे विविध आजार, व्याधी किंवा शरीरातील व्यंगे ही दैवी शक्तींच्या अवकृपेमुळे होतात, अशी श्रद्धा होती. तसेच त्यांच्या कृपेमुळे या सर्व गोष्टी बऱ्या होतात, या भावनेतून मानवी समाज पूर्वी अनेक लोकदैवतांची पूजा करत असे. शीतलादेवी आणि खोकला देवी या दोन्ही त्याच लोकदेवता आहेत. 
शीतलादेवी ही गोवर, कांजिण्या, तसेच ‘व्हॅरिओला मेजर’ या विषाणूमुळे होणारा देवीचा रोग यांची प्रमुख देवता मानली जाते. तसेच खोकला देवी घशाच्या सर्व व्याधी दूर करते, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे.
नवरात्र, महाशिवरात्र, आषाढी व कार्तिकी एकादशी, तसेच पौष पौर्णिमा हे या मंदिरातील मुख्य उत्सव आहेत. या उत्सव काळात संपूर्ण मंदिर आकर्षक विद्युत रोषणाईने सजवले जाते. नवरात्रात देवीसमोर चंडिकापाठाचे पठण केले जाते. अष्टमीला म्हणजेच दसऱ्याच्या दोन दिवस आधी येथे भव्य हवन केले जाते.
या काळात येथे देवीभक्तांची मोठी गर्दी होते. पौष पौर्णिमा हा या मंदिराचा मुख्य वर्धापन दिन मानला जातो. या दिवशी सकाळी ६ ते रात्री ११ या वेळेत भाविक देवीचे दर्शन घेऊ शकतात. या निमित्ताने येथे एखाद्या गावाप्रमाणे मोठी जत्रा भरते. खेळण्यांची दुकाने, मालवणी खाजा यांसारखे मिठाईचे स्टॉल्स आणि लहान मुलांसाठीचे पाळणे असा या जत्रेचा आनंददायी माहोल असतो.
जत्रेच्या काळात येथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. कडू मेथीची रुजवण करून त्यातून मंदिराचे नाव व जत्रेचे वर्ष असा सुंदर आकार तयार करण्याची ऐतिहासिक परंपरा या मंदिरात आजही जतन केली जाते.
