
नागपूर शहरातील शनिचरा परिसरात पोद्दारेश्वर राम मंदिराची भव्य वास्तू आहे. या मंदिरात श्रीराम, सीता व लक्ष्मण यांच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना १०० वर्षांपूर्वी म्हणजे १९२३ साली फाल्गुन शुद्ध द्वादशीला झाली. चैत्र शुद्ध प्रतिपदा ते रामनवमी या कालावधीत ‘श्रीरामांचा नवरात्र उत्सव‘ साजरा केला जातो. श्रीराम जन्मोत्सवानिमित्ताने होणारा हा उत्सव आणि या मंदिरातून निघणारी शोभायात्रा नागपूरसह संपूर्ण विदर्भाचे आकर्षण असून लाखो भाविक यामध्ये सहभागी होतात.
रेल्वेस्थानकाला लागून रामझुल्याजवळ असलेले पोद्दारेश्वर राम मंदिर शिल्पकलेचा एक उत्तम नमुना आहे. रामभक्त आणि समाजसेवक जमनाधर पोद्दार यांनी १०० वर्षांपूर्वी स्वखर्चाने या मंदिराचे बांधकाम केले होते. मंदिराच्या निर्मितीसाठी लाल–काळ्या रंगाच्या दगडांचा वापर करण्यात आला असून हे दगड नागपूर जिल्ह्यातील कोराडी येथून आणले होते, अशी नोंद आहे. असे सांगितले जाते की येथील मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यासाठी त्यावेळी काशीवरून पंडित प्रभूदत्त पौरोहित्य करण्यासाठी आले होते.
हे रामाचे मंदिर पोद्दार परिवाराने बांधले म्हणून त्यास पोद्दारेश्वर राम मंदिर, असे ओळखले जाऊ लागले. विदर्भातील महत्त्वाच्या व प्राचीन देवस्थानांमध्ये या मंदिराचा समावेश होतो.
जमिनीपासून काहीसे उंचावर असलेल्या या मंदिराची रचना मुखमंडप, सभामंडप व गाभारा अशी आहे. ६ ते ७ पायऱ्या चढून मुखमंडपात प्रवेश होतो. तेथे पायऱ्यांवर दोन्ही बाजूला सिंहांचे शिल्प आहेत. कमानीवजा मुखमंडपातून सभामंडपात प्रवेश केल्यानंतर समोरच गाभाऱ्यातील चांदीच्या मखरात प्रतिष्ठापित असलेल्या उत्तराभिमुख श्रीराम, लक्ष्मण व सीता यांच्या शुभ्र संगमरवरी मूर्ती दिसतात. त्यांना विविध अलंकार व वस्त्रे परिधान केल्यामुळे त्या खुलून दिसतात. सभामंडपाच्या उजवीकडे असलेल्या पूर्वाभिमुख शिवमंदिरात नर्मदेश्वर शिवलिंगासह कार्तिक, गणेश, शेषनाग व पार्वती यांच्या मूर्ती आहेत. दक्षिण व पूर्व यामधील कोपऱ्यात मारुतीची मूर्ती आहे. सहा खिडक्यांमध्ये विष्णू–लक्ष्मी, महालक्ष्मी, हनुमान, गरुड, सुग्रीव व गंगा माता यांच्या मूर्ती आहेत.
रामनवमीला या मंदिरातून निघणारी शोभायात्रा हा येथील मोठा उत्सव असतो. सुमारे ५० वर्षांपूर्वी या शोभायात्रेस प्रारंभ झाला. महाराष्ट्रातील मोठ्या शोभायात्रांमध्ये ही मिरवणूक प्रसिद्ध आहे. त्यासाठी रामजन्मोत्सवाच्या ३ महिने आधीपासून तयारी सुरू होते.
शोभायात्रेत श्रीराम, सीता व लक्ष्मण यांच्या मूर्ती आणि विविध धार्मिक व पौराणिक कथांवर आधारित असे ५० हून अधिक चित्ररथ सहभागी होतात. त्यामध्ये राम शक्ती दर्शन, विठ्ठल–रुक्मिणी दर्शन, महादेवांचे हलाहल प्राशन, तिरुपती बालाजी दर्शन, पंचमुखी गायत्री वेदमाला, नृसिंह अवतार, संकटमोचन हनुमान आदींचा सहभाग असतो. यापैकी अनेक चित्ररथ हे खाजगी प्रतिष्ठाने, व्यापारी तसेच संस्था पुरस्कृत असतात.
रामनवमीच्या दिवशी दुपारी १२ वाजता रामजन्माची पूजा, आरती, प्रसाद झाल्यावर ३ वाजण्याच्या सुमारास शोभायात्रेला सुरुवात होते. त्यासाठी शहरातील रस्ते पताका, स्वागताचे फलक आणि रोषणाईने सजलेले असतात. जागोजागी ध्वनिक्षेपकावर मंद स्वरात रामधून सुरू असते. यावेळी सर्व वातावरण हे राममय झालेले असते. शोभायात्रेतील भाविकांसाठी मार्गावर ठिकठिकाणी थंड पेये, पाणी व प्रसादाची सुविधा दानशूर भक्तांकडून करण्यात येते. मिरवणुकीसाठी विशिष्ट पोशाखाचे बंधन नसले तरी अनेक भाविक लालसर भगव्या रंगाच्या टोप्या घालून त्यात सहभागी होतात.
मंदिरापासून काही अंतरावर मोमीनपुरा ही मुस्लिम वस्ती आहे. रामनवमीच्या या शोभायात्रेत तेथील अनेक तरुणही सहभागी होतात. शोभायात्रेच्यावेळी मोमीनपुरा भागातील मुस्लिमांकडून रामरथावर पुष्पवृष्टी करून श्रीरामांचा जयजयकार केला जातो. अनेक चित्ररथ असल्यामुळे मिरवणूक मंदिरात परत जाण्यास रात्रीचे १ किंवा २ वाजतात. हा उत्सव पार पडल्यानंतर एखाद्या दिवशी मंदिरात महाप्रसाद दिला जातो. त्यावेळी नवरात्रीच्या काळात काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांचा आणि चित्ररथांचा पुरस्कार देऊन सन्मान केला जातो. याव्यतिरिक्त महाशिवरात्र, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, हनुमान जयंती, जानकी जयंती, तुलसीदास जयंती आणि अक्षय्य तृतीया या दिवशीही येथे उत्सव साजरे होतात.
धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच मंदिरात शैक्षणिक, आरोग्यविषयक आणि सामाजिक उपक्रमही राबवले जातात. दरवर्षी कोजागरी पौर्णिमेला दम्याच्या रुग्णांसाठी या ठिकाणी औषध दिले जाते. हजारो नागरिक त्याचा लाभ घेतात. याशिवाय आरोग्य शिबिरांसह गरिबांसाठी शैक्षणिक उपक्रमही राबवले जातात. दररोज सकाळी ६.३० ते ११.३० व दुपारी ४ ते रात्री ९.३० पर्यंत भाविकांना या मंदिरात जाऊन दर्शन घेता येते.

पोद्दारेश्वर राम मंदिर नागपुर शहर के शनिचरा क्षेत्र में स्थित एक भव्य मंदिर है। इस मंदिर में 100 साल पूर्व अर्थात् 1923 में फाल्गुन शुक्ल पक्ष की द्वादशी तिथि को श्रीराम, सीता और लक्ष्मण की पाषाण मूर्तियाँ स्थापित की गई थीं। यहाँ ‘श्रीराम का नवरात्रि उत्सव’ चैत्र शुक्ल प्रतिपदा से रामनवमी तक मनाया जाता है। श्रीराम जन्मोत्सव और इस अवसर पर मंदिर से निकलने वाली शोभायात्रा नागपुर सहित संपूर्ण विदर्भ का आकर्षण है। इसमें लाखों श्रद्धालु भाग लेते हैं।
रेलवे स्टेशन से सटे राम झूले के पास स्थित पोद्दारेश्वर राम मंदिर मूर्तिकला का एक उत्कृष्ट उदाहरण है। रामभक्त और समाजसेवी जमनाधर पोद्दार ने 100 साल पूर्व अपने निजी खर्च पर इस मंदिर का निर्माण कराया था। मंदिर के निर्माण में लाल और काले रंग के पत्थरों का उपयोग किए जाने का उल्लेख मिलता है। ये पत्थर नागपुर जिले के कोराडी से लाए गए थे। ऐसा कहा जाता है कि यहाँ मूर्तियों की स्थापना हेतु पुरोहिताई करने के लिए पंडित प्रभुदत्त काशी से आए थे। चूँकि राम का यह मंदिर पोद्दार परिवार द्वारा निर्मित किया गया था, इसलिए इसे पोद्दारेश्वर राम मंदिर के नाम से जाना जाने लगा। यह मंदिर विदर्भ के प्रमुख और प्राचीन मंदिरों में से एक है।
इस मंदिर की संरचना मुखमंडप, सभामंडप और गर्भगृह में विभाजित है। मुखमंडप में प्रवेश करने के लिए 6 से 7 सीढ़ियाँ चढ़नी पड़ती हैं। सीढ़ियों के दोनों ओर सिंहों की पाषाण मूर्तियाँ हैं। धनुषाकार मुखमंडप से सभामंडप में प्रवेश करने पर गर्भगृह का दृश्य दिखाई देता है। वहाँ चाँदी के छत्र में स्थापित श्रीराम, लक्ष्मण और सीता की श्वेत संगमरमर की पाषाण मूर्तियाँ सामने दिखाई देती हैं। वे विभिन्न आभूषणों और वस्त्रों से सुसज्जित होने के कारण मनोहर दिखाई देती हैं। सभामंडप के दाईं ओर पूर्वमुखी शिव मंदिर में नर्मदेश्वर शिवलिंग के साथ कार्तिक, गणेश, शेषनाग और पार्वती की पाषाण मूर्तियाँ स्थापित हैं।
दक्षिण और पूर्व के बीच कोने में मारुति की पाषाण मूर्ति है। छह खिड़कियों में विष्णु-लक्ष्मी, महालक्ष्मी, हनुमान, गरुड़, सुग्रीव और गंगा माता की पाषाण मूर्तियाँ हैं। रामनवमी पर इस मंदिर से निकलने वाली शोभायात्रा यहाँ का एक बड़ा उत्सव है। यह शोभायात्रा लगभग 50 साल पूर्व शुरू हुई थी। यह संपूर्ण महाराष्ट्र की बड़ी शोभायात्राओं में प्रसिद्ध है। इसकी तैयारियाँ राम जन्माष्टमी से तीन महीने पहले शुरू हो जाती हैं।
श्रीराम, सीता और लक्ष्मण की पाषाण मूर्तियों और विभिन्न धार्मिक एवं पौराणिक कथाओं से युक्त 50 से अधिक रथ शोभायात्रा में भाग लेते हैं। इसमें राम शक्ति दर्शन, विठ्ठल-रुक्मिणी दर्शन, महादेव का हलाहल प्राशन, तिरुपति बालाजी दर्शन, पंचमुखी गायत्री वेदमाला, नरसिंह अवतार और संकटमोचन हनुमान आदि शामिल हैं।
इनमें से कई रथ निजी संस्थाओं, व्यापारियों और संगठनों द्वारा प्रायोजित होते हैं। रामनवमी के दिन दोपहर 12 बजे राम जन्माष्टमी पूजा, आरती और प्रसाद का आयोजन होता है। इसके बाद लगभग 3 बजे शोभायात्रा प्रारंभ होती है। इसके लिए शहर की सड़कों को झंडियों, स्वागत पट्टों और रोशनी से सजाया जाता है। जगह-जगह लाउडस्पीकरों पर धीमी आवाज़ में राम का घोष होता है। इस समय पूरा वातावरण राममय हो जाता है। शोभायात्रा में शामिल श्रद्धालुओं के लिए मार्ग में जगह-जगह उदार श्रद्धालुओं द्वारा शीतल पेय, पानी और प्रसाद की व्यवस्था की जाती है। हालाँकि शोभायात्रा के लिए कोई विशिष्ट ड्रेस कोड नहीं है। फिर भी कई श्रद्धालु लाल और केसरिया टोपी पहनकर इसमें भाग लेते हैं।
मोमिनपुरा मंदिर से कुछ दूरी पर एक मुस्लिम बस्ती है। वहाँ के कई युवा भी रामनवमी की इस शोभायात्रा में भाग लेते हैं। शोभायात्रा के दौरान मोमिनपुरा क्षेत्र के मुसलमान राम रथ पर पुष्प वर्षा करते हैं और श्रीराम का गुणगान करते हैं। रथों की संख्या बहुत अधिक होने के कारण शोभायात्रा रात के एक या दो बजे मंदिर लौट आती है। इस उत्सव के बाद किसी दिन मंदिर में महाप्रसाद का भोग लगाया जाता है। उस समय नवरात्रि के दौरान काम करने वाले कार्यकर्ताओं और रथियों को पुरस्कार देकर सम्मानित किया जाता है। इसके अलावा महाशिवरात्रि, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, हनुमान जयंती, जानकी जयंती, तुलसीदास जयंती और अक्षय तृतीया के दिन भी यहाँ उत्सव मनाए जाते हैं।
मंदिर में धार्मिक कार्यक्रमों के साथ-साथ शैक्षणिक, स्वास्थ्य और सामाजिक गतिविधियाँ भी आयोजित की जाती हैं। हर साल कोजागरी पूर्णिमा पर यहाँ अस्थमा के रोगियों को दवा दी जाती है। हजारों नागरिक इसका लाभ उठाते हैं। इसके अलावा गरीबों के लिए शैक्षणिक गतिविधियों के साथ-साथ स्वास्थ्य शिविर भी आयोजित किए जाते हैं। श्रद्धालु प्रतिदिन सुबह 6:30 बजे से 11:30 बजे तक और शाम 4 बजे से रात 9:30 बजे तक इस मंदिर में दर्शन कर सकते हैं।