पेरुन्ना सुब्रह्मण्य स्वामी मंदिर

पेरुन्ना, चंगनासेरी, जिल्हा कोट्टायम

कोट्टायम जिल्ह्यातील चंगनासेरी नगरपालिकेत पेरुन्ना येथे स्थित पेरुन्ना सुब्रह्मण्य स्वामी मंदिर हे केरळमधील सर्वात प्राचीन आणि प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे. या मंदिराचे मुख्य दैवत भगवान सुब्रह्मण्य स्वामी असून, तारकासुर असुराचा वध केल्यानंतरच्या त्यांच्या रौद्र रूपाची येथे पूजा केली जाते. या मंदिरात भगवान गणेश, भगवान शिव, भगवान श्रीकृष्ण आणि नाग देवतांची उप-मंदिरे देखील आहेत.

हे मंदिर राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी भेट दिलेल्या पवित्र ठिकाणांपैकी एक म्हणूनही ओळखले जाते. असे मानले जाते की, १९३७ मध्ये केरळच्या दौऱ्यावर असताना त्यांनी येथे येऊन काही दिवस भगवान सुब्रह्मण्य स्वामींची उपासना केली होती. मल्याळम महिन्यातील वृश्चिक महिन्यात त्रिकार्थिकाच्या दिवशी ध्वजारोहणाने सुरू होणारा दहा दिवसांचा वार्षिक उत्सव, मकर महिन्यातील थाईपूयम आणि तुलाम महिन्यातील स्कंद षष्ठी हे येथील प्रमुख उत्सव आहेत. याव्यतिरिक्त, शुक्ल पक्षातील प्रत्येक षष्ठी आणि मंगळवार हे विशेष पूजेचे दिवस म्हणून पाळले जातात. या मंदिराचे प्रशासन त्रावणकोर देवस्वम बोर्डाद्वारे चालवले जाते.

हे मंदिर १२५० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. प्राचीन मंदिर नोंदी आणि हस्तलिखितांनुसार, या मंदिराची निर्मिती इसवी सन ७५३ मध्ये, कोल्लम युगाच्या सुरुवातीच्या सुमारे ७२ वर्षे आधी झाली होती.

मंदिराच्या निर्मिती आणि विकासाशी संबंधित इतिहास आणि दंतकथा अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहेत. मंदिराच्या पश्चिम प्रवेशद्वाराजवळ सापडलेल्या आणि १० व्या शतकातील ‘वट्टेझुथू’ लिपीत लिहिलेल्या ‘पेरुन्ना शासना’नुसार, चेरा राजवंशातील कुलशेखर पेरुमल्स यांच्या राजवटीत या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करून त्याला सध्याचे स्वरूप देण्यात आले.

केरळच्या समाजसुधारणेच्या इतिहासातही या मंदिराला विशेष स्थान आहे. त्रावणकोरचे महाराज श्री चिथिरा थिरुनल बलराम वर्मा यांनी ‘मंदिर प्रवेश जाहीरनामा’ प्रसिद्ध करण्यापूर्वीच, मन्नथू पद्मनाभन यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व जातीधर्माच्या हिंदूंसाठी आपली दारे उघडणारे हे केरळमधील पहिले मंदिर ठरले. या ऐतिहासिक निर्णयानंतर, महात्मा गांधींनी १९३७ मध्ये त्यांच्या केरळ दौऱ्यादरम्यान या मंदिराला भेट दिली आणि भगवान सुब्रह्मण्य यांची पूजा केली. दंतकथेनुसार, पेरुन्नाजवळ ‘उम्बिझी’ नावाचे एक गाव होते. पेरुन्नाचे लोक त्यांच्या भक्तीसाठी आणि सदाचारी जीवनासाठी ओळखले जात असताना, उम्बिझीचे लोक काळी जादू आणि वाईट कृत्ये करत असल्याचे मानले जात असे. आपल्या गावच्या मंदिरातील उपासनेमुळे पेरुन्नाच्या लोकांना मिळालेली समृद्धी आणि आशीर्वाद पाहून मत्सर वाटल्यामुळे, कीझाक्कुलंगरा शिव मंदिर, उम्बिज्ही येथील लोकांनी कथितरित्या त्यांच्याविरुद्ध विविध हानिकारक विधी आणि कृत्ये केली होती. तथापि, भगवान शिवाच्या आशीर्वादाने, पेरुन्ना येथील लोकांनी अशा सर्व संकटांवर मात केली.

यामुळे संतापलेल्या उम्बिज्हीच्या लोकांनी अखेरीस कीझाक्कुलंगरा मंदिरावर हल्ला करून ते नष्ट केले. मंदिर उद्ध्वस्त झाले असले तरी, तेथील शिवलींग चमत्कारिकरित्या सुरक्षित राहिले असल्याचे मानले जाते. आपल्या मंदिराच्या विनाशाने व्यथित झालेल्या पेरुन्ना येथील लोकांनी उपाय शोधण्यासाठी “प्रश्न चिंतन” (ज्योतिषीय विधी सल्ला) केले. दैवी कौलातून असे स्पष्ट झाले की, उम्बिज्हीच्या दुष्ट प्रभावांचा आणि शत्रुत्त्वपूर्ण शक्तींचा नाश करण्यासाठी भगवान सुब्रह्मण्य यांच्या उग्र योद्धा स्वरूपाचे मंदिर स्थापन केले पाहिजे.

त्यानंतर, पेरुन्ना येथील पाडिंजट्टुम्भागम इडामनायिल्लम कुटुंबातील कुमारन नम्बूतिरी यांनी भगवान सुब्रह्मण्य यांची योग्य मूर्ती आणण्यासाठी तामिळनाडूतील प्रसिद्ध पलनी मंदिराची तीर्थयात्रा केली. अनेक दिवसांच्या तीव्र भक्ती आणि प्रार्थनेनंतर, भगवान सुब्रह्मण्य त्यांच्या स्वप्नात प्रकट झाले आणि म्हणाले: “मूर्तीसाठी तुला पलनीला येण्याची गरज नाही. सुब्रह्मण्य यांची एक पवित्र मूर्ती तुमच्या गावाजवळील कोडुथुराई नदीत आहे.” “ती मूर्ती शोधून पेरुन्ना येथे तिची प्रतिष्ठापना करा.” ईश्वरी आज्ञेचे पालन करून कुमारन नंबुदिरी घरी परतले आणि त्यांनी चंगनशेरी जवळील चीरामचिरा येथील कोडुथुरा नदीतून ती मूर्ती शोधून काढली.

उम्बिझीच्या दुष्ट शक्ती आणि शत्रुत्वाचा पूर्णपणे नाश करण्यासाठी, तारकासुराचा वध केल्यानंतरच्या रौद्र रूपातील भगवान सुब्रह्मण्य यांची येथे प्रतिष्ठापना करण्यात आली. देवतेची स्थापना एका शक्तिशाली मुद्रेत केली आहे, ज्यामध्ये त्यांनी दैवी ‘वेल’ (भाला) खालच्या दिशेला धरला आहे. हे प्रतीक आहे की शत्रूंचा पराभव केल्यानंतरही देवाचा क्रोध शांत झाला नव्हता. दंतकथेनुसार, या प्रतिष्ठापनेनंतर उम्बिझी गाव नष्ट झाले आणि पेरुन्नामध्ये पुन्हा समृद्धी आली. हे मंदिर पेरुन्नाच्या मध्यवर्ती भागात, मेन सेंट्रल रोडच्या थोड्या पश्चिमेला स्थित आहे. मंदिराचे तोंड पूर्वेकडे आहे. मंदिराच्या नावाची कमान असलेला एक सुशोभित प्रवेशद्वार मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गावर आहे. तिथून थोड्या अंतरावर चालत गेल्यावर उत्तरेच्या बाजूला मंदिर दिसते.

मंदिराचे एक मुख्य आकर्षण म्हणजे येथील भव्य तमिळ शैलीतील गोपुरम. गोपुराच्या एका बाजूला भगवान सुब्रह्मण्य यांची शिल्पे कोरलेली आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला भगवान शिव यांच्या प्रतिमा आहेत. खाली गणेश, भगवान श्रीकृष्ण आणि इतर देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. मंदिराच्या ईशान्य दिशेला एक मोठे मंदिर तलाव आहे. पूर्व गोपुराद्वारे प्रवेश केल्यावर, भाविकांना प्रथम भव्य हत्ती निवारा दिसतो, जो मंदिर उत्सवांच्या वेळी एकाच वेळी जवळजवळ ७ हत्तींना रांगेत उभे करण्यासाठी पुरेसा प्रशस्त आहे. याच्या पलीकडे सोन्याचा ध्वजस्तंभ उभा आहे, ज्याच्या शिखरावर भगवान सुब्रह्मण्य यांचे दिव्य वाहन असलेल्या मोराची प्रतिमा आहे. जवळजवळ ६० फूट उंच असलेला हा ध्वजस्तंभ मंदिराचे एक प्रमुख आकर्षण आहे.

ध्वजस्तंभाच्या पलीकडे बलिकल्पुरा आहे, जिथे मंदिराचा मुख्य बळीचा दगड आहे. जवळजवळ १० फूट उंच असलेला हा भव्य दगड मंदिराच्या आतील दृश्याला अंशतः झाकतो. असे मानले जाते की हे स्कंद सेना, देवांच्या स्वर्गीय सैन्याचे सेनापती यांचे प्रतीक आहे. बलिकल्पुराच्या छतावर ब्रह्मा, अष्टदिक्पालक, तसेच असंख्य दिव्य आकृत्या, प्राणी आणि पक्ष्यांचे नक्षीकाम आणि पौराणिक प्राणी कोरलेले आहेत. मंदिर संकुल जवळजवळ ३ एकरमध्ये पसरलेले असून अनेक समृद्ध वृक्षांनी व्यापलेले आहे. सर्प देवतांचे मंदिर संकुलाच्या नैऋत्य भागात एका वडाच्या झाडाखाली स्थित आहे. येथे वासुकीची मुख्य सर्प देवता म्हणून नागराक्षी, नागकन्याका आणि नागचामुंडी यांच्यासह पूजा केली जाते.

गर्भगृह हे पारंपारिक केरळ मंदिर स्थापत्यकलेचे एक उत्तम उदाहरण आहे, ज्यामध्ये दगड, लाकूड आणि तांब्याचा सुंदर मेळ घातला आहे. मंदिरात एक दुर्मिळ गोलाकार गर्भगृह आहे, जे केरळमधील काही मोजक्याच मंदिरांमध्ये पाहायला मिळते. गर्भगृह ही दोन मजली रचना असून खालचे छत तांब्याच्या पत्र्यांनी झाकलेले आहे. मुख्य देवता, भगवान सुब्रह्मण्य, तारकासुराचा वध केल्यानंतर आपल्या उग्र योद्धा रूपात पूर्वेकडे तोंड करून उभे आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती आणि छताच्या भागांवर हिंदू पौराणिक कथांमधील दृश्यांचे सुंदर लाकडी कोरीव काम आणि शिल्पे आहेत. भिंतींवर प्राचीन केरळ शैलीतील भित्तिचित्रे देखील जतन केलेली आहेत.

गर्भगृहाच्या समोर एक सुंदर बांधलेली चौकोनी नमस्कार मंडपम आहे, ज्याच्या खांबांवर आणि छतावर गुंतागुंतीचे लाकडी कोरीव काम केलेले आहे. गर्भगृहातील भगवान सुब्रह्मण्य यांची काळ्या दगडाची मूर्ती जवळजवळ ६ फूट उंच असून ती अफाट दिव्य ऊर्जा आणि वीर उग्रता उत्सर्जित करते. मंदिराच्या अद्वितीय तांत्रिक आणि वास्तुशिल्पीय वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे मुख्य मूर्तीच्या मागे असलेले भगवान नरसिंहांचे कोरीव काम, जे भगवान सुब्रह्मण्य यांच्या तीव्र ऊर्जेचे संतुलन राखते असे मानले जाते.

दरवर्षी, दहा दिवसांचा वार्षिक उत्सव मल्याळम महिना वृश्चिकम (नोव्हेंबर-डिसेंबर) मधील थ्रिकाथिका नक्षत्राच्या दिवशी ध्वजारोहणाने सुरू होतो. या भव्य उत्सवात हजारो भाविक सहभागी होतात. उत्सवाच्या चौथ्या संध्याकाळी आयोजित ‘थ्रिपेरुन्ना पक्कल पूरम’ हे त्याच्या भव्य हत्ती मिरवणुकीसाठी, पारंपारिक तालवाद्य संचांसाठी आणि रंगीबेरंगी छत्री प्रदर्शनासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे.
उत्सव दहाव्या दिवशी भव्य आरट्टू समारंभाने संपतो. थाईपूयम मल्याळम महिना मकरम (जानेवारी-फेब्रुवारी) मधील पूयम नक्षत्रादरम्यान साजरा केला जातो. भाविक भव्य कावडी मिरवणुका आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. कावडी विलक्कूच्या दिवशी, देवतेची सोन्याची तिदंबू सजवलेल्या हत्तींच्या पाठीवर मिरवली जाते.

स्कंद षष्ठी मल्याळम महिना तुला (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर) मधील शुक्ल पक्षातील षष्ठी तिथीला पाळली जाते. हा उत्सव भगवान सुब्रह्मण्य यांचा तारकासुरावरील विजय आणि देवसेनेच्या संरक्षणाचे स्मरण करतो. भाविक या पवित्र दिवशी उपवास आणि विशेष प्रार्थना करतात. वर्षभर प्रत्येक शुक्ल पक्षातील षष्ठीला विशेष पूजा केली जाते, तर मंगळवार हा मंदिरासाठी विशेष पवित्र मानला जातो.
मंदिरातील प्रमुख अर्पणांमध्ये इडिचू पिझिंज पायसम, थुलापायसम, पंचामृत आणि लिंबू माळ अर्पण यांचा समावेश आहे. भाविक अडथळे, शत्रूंचे त्रास, आजारपण दूर करण्यासाठी आणि इच्छापूर्तीसाठी या प्रार्थना करतात. येथील सर्वात अनोखे अर्पण म्हणजे इडिचू पिझिंज पायसम, जे भाविकांना गंभीर आजारांवर मात करण्यास आणि चांगले आरोग्य मिळवण्यास मदत करते असे मानले जाते. थुलापायसम यशासाठी आणि इच्छापूर्तीसाठी अर्पण केले जाते, तर पंचामृत हे भगवान मुरुगन पूजेशी संबंधित सर्वात महत्त्वाच्या अर्पणांपैकी एक आहे. लिंबू अर्पणांना मंदिरात विशेष महत्त्व आहे. भाविक शत्रूंचे त्रास, व्यवसायातील अडचणी आणि जीवनातील अडथळे दूर करण्यासाठी लिंबाच्या माळा अर्पण करतात. मंगळवारच्या विशेष विधीमध्ये केळीच्या पानावर लिंबू, नाणे आणि पांढरे फूल अर्पण करून सलग सहा मंगळवार गर्भगृहाभोवती सहा प्रदक्षिणा घालणे समाविष्ट आहे.
पहिले मंगळवारचे अर्पण भगवान गणेशाला केले जाते, तर उर्वरित अर्पणे भगवान सुब्रह्मण्य यांना समर्पित केली जातात. दुग्धाभिषेक आणि भस्माभिषेक हे देखील देवतेसाठी केले जाणारे महत्त्वाचे विधी आहेत. ‘कण्णन पझम’ हे शुभ प्रसंगी केले जाणारे आणखी एक विशेष अर्पण आहे. थाईपूयम दरम्यान, भाविक नवस आणि अर्पणांचा भाग म्हणून कावडी वाहतात.

मंदिरातील विधी पहाटे ०४:४५ वाजता जागृती समारंभ आणि निर्मल्य दर्शनाने सुरू होतात. पहाटे ०५:०० ते ०५:३० पर्यंत वाका चार्टू, तैलाभिषेक आणि जलाभिषेक यांसह विविध अभिषेक केले जातात. पहाटे ०५:४५ वाजता मलर निवेद्यम अर्पण केले जाते, त्यानंतर सकाळी ०६:१५ वाजता उषा पूजा केली जाते. सकाळी ०७:०० वाजता एथिरेल्लपू पूजा आणि सीवेली आयोजित केली जाते, तर सकाळी ०८:०० वाजता पन्थेराडी पूजा होते. सकाळी ०९:३० वाजता नवका अभिषेक केला जातो, त्यानंतर सकाळी १०:३० वाजता उचा पूजा होते. सकाळी ११:०० वाजता उचा सीवेलीनंतर मंदिर दुपारसाठी बंद होते. मंदिर संध्याकाळी ०५:३० वाजता पुन्हा उघडते. संध्याकाळी ०६:३० वाजता दीपाराधना केली जाते, त्यानंतर संध्याकाळी ०७:३० वाजता अथाझा पूजा आणि रात्री ०८:०० वाजता अथाझा सीवेली होते. रात्री ०८:३० वाजता, देवाला विधीवत विश्रांती देण्यापूर्वी सुगंधी धूप आणि पवित्र सुगंधी द्रव्ये अर्पण करून ‘थ्रिप्पुका’ विधी केला जातो. दिवसाच्या या अंतिम विधीनंतर मंदिर बंद होते.

मुख्य आकर्षण

  • कोट्टायम शहरापासून २१ किमी आणि चंगनसेरी शहरापासून २ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • चंगनासेरी रेल्वे स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर.
  • पेरुन्ना येथे जाण्यासाठी राज्य परिवहन (KSRTC) आणि स्थानिक वाहतुकीची सोय उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतील.
  • संपर्क क्रमांक +९१ ४८१२४२०१०९
Back To Home