पट्टुपुराक्कावु देवी मंदिर

त्रिक्काकारा, काक्कनाड, जिल्हा एर्नाकुलम.

काक्कनाड येथील प्रमुख पट्टुपुराक्कल श्री भगवती मंदिर, जे पट्टुपुराक्कावु देवी मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते, हे एर्नाकुलम जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय असलेल्या काक्कनाड येथे स्थित एक सुप्रसिद्ध हिंदू मंदिर आहे. या मंदिराचे व्यवस्थापन त्रावणकोर देवस्वम बोर्डाद्वारे केले जाते आणि याला ‘प्रमुख मंदिर’ (मेजर टेम्पल) असा दर्जा प्राप्त आहे. देवी भगवती ही येथील मुख्य देवता आहे, तर भगवान शिव, भगवान अय्यप्पा (धर्मशास्ता) आणि भगवान गणेश यांचीही येथे पूजा केली जाते. हे मंदिर उपासनेचे एक महत्त्वाचे केंद्र असून वर्षभर अनेक भाविकांना आकर्षित करते.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, काक्कनाड हे कोचीन राज्याच्या सीमेजवळ स्थित असले तरी, हा भाग एकेकाळी त्रावणकोर राज्याच्या अधिपत्याखाली होता. राजेशाही काळात, हे मंदिर त्रावणकोर राज्यकर्त्यांच्या थेट देखरेखीखाली आणि प्रशासनाखाली होते. त्रावणकोर देवस्वम बोर्डाच्या स्थापनेनंतर, मंदिराचे प्रशासन बोर्डाकडे सोपवण्यात आले. मंदिराचे उत्पन्न, भाविकांची मोठी संख्या आणि येथील विधींचे महत्त्व लक्षात घेऊन, बोर्डाने याला ‘प्रमुख मंदिर’ असा दर्जा दिला. मंदिराच्या प्राचीन श्रीकोविल (गर्भगृह) आणि नालंबलम (अंतर्गत अंगण) असलेल्या वास्तूत, काक्कनाडचा केरळमधील एक प्रमुख माहिती तंत्रज्ञान आणि प्रशासकीय केंद्र म्हणून विकास होत असताना लक्षणीय नूतनीकरण आणि विकास करण्यात आला. भाविकांच्या सहकार्याने, नंतरच्या वर्षांत मंदिराच्या परिसरात मोठ्या सभागृहासह अनेक आधुनिक सुविधांची भर घालण्यात आली.

स्थानिक मान्यतेनुसार, हा परिसर एकेकाळी जंगले आणि मोकळ्या जमिनीने व्यापलेला होता. येथील मुख्य देवता ‘काट्टू भद्रकाली’ (वनदुर्गा) म्हणून स्थापित केली गेल्याचे मानले जाते, ज्यांचा उद्देश स्थानिक लोकांना वन्य प्राणी आणि संसर्गजन्य रोगांपासून संरक्षण देणे हा होता. काही स्थानिक परंपरांनुसार, ‘थोट्टम पाट्टू’द्वारे कोडुंगल्लूर भगवतीच्या दैवी अस्तित्वाचा काही अंश येथे आवाहन करून आणला गेल्याचेही मानले जाते. तथापि, या समजुतीला पुष्टी देणारा कोणताही स्पष्ट ऐतिहासिक किंवा पौराणिक पुरावा उपलब्ध नाही. प्राचीन काळी, पवित्र उपवने आणि भद्रकाली मंदिरांमध्ये देवीची उपासना करण्यासाठी जिथे ‘थोट्टम पाट्टू’ आणि ‘कलमेझुथुम पाट्टुम’ सादर केले जात, अशा विशेष वास्तूंना ‘पाट्टुपुरा’ असे म्हटले जाई. या मंदिरात एक महत्त्वाची ‘पाट्टुपुरा’ होती, जिथे हे विधी पारंपारिकपणे केले जात असत, म्हणूनच हे मंदिर ‘पाट्टुपुरक्कल’ किंवा ‘पाट्टुपुरक्कावू’ या नावाने ओळखले जाऊ लागले, असे मानले जाते.

मुख्य रस्त्यावरून मंदिरात प्रवेश करताना एक स्वागत कमान दिसते. मंदिराच्या आतील अंगणात हत्तींसाठी एक मोठे आश्रयस्थान आहे, ज्याचा वापर उत्सवांदरम्यान हत्तींना ठेवण्यासाठी आणि पारंपारिक कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी केला जातो. जवळच, नलांबलमच्या समोर मुख्य ‘बलिकल्ल’ (बळीचा दगड) आहे, जो मंदिराच्या विधींशी संबंधित आहे. या परिसरातून मंदिराच्या आवारातील एक आधुनिक सभागृहही दिसते. मोठ्या लाकडी प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, अभ्यागतांना दोन्ही बाजूंना पारंपारिक दीपस्तंभ दिसतात. आतमध्ये, दगडी फरसबंदी असलेला प्रदक्षिणा मार्ग असलेले प्रशस्त ‘नलांबलम’ (अंतर्गत अंगण) मुख्य ‘श्रीकोविल’ला (गर्भगृह) वेढलेले आहे. श्रीकोविलच्या अगदी समोर ‘नमस्कार मंडपम’ आहे, जिथे पुजारी मंदिरातील विधी पार पाडतात आणि पवित्र मंत्रांचे पठण करतात.

मंदिराचे ‘श्रीकोविल’ (गर्भगृह) पारंपारिक केरळ शैलीत चौरस आकारात बांधलेले आहे. या मंदिराची रचना उतरत्या छताची असून, भिंतींना दगडाचा गिलावा केला आहे. वरचा सांगाडा लाकडी असून छतावर मातीची कौले आणि तांब्याची पत्रे बसवलेली आहेत. गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या काळ्या पाषाणाच्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना कोरीव नक्षीकाम केलेले आहे. छताच्या समोरील बाजूस असलेल्या लाकडी गॅबलमुळे मंदिरात खेळती हवा आणि नैसर्गिक प्रकाश मिळतो. मुख्य देवता भगवती (भद्रकाली) असून, गर्भगृहात त्यांची काळ्या पाषाणातील अत्यंत सुंदर कोरीव मूर्ती विराजमान आहे. हे मंदिर पारंपारिक ‘कावू’ वारसा जपते, त्यामुळे देवीची पूजा रौद्र ‘काट्टू भद्रकाली’ (वनदुर्गा) आणि शांत ‘दुर्गा’ अशा दोन्ही रूपांत केली जाते. देवीसमोर अखंड तेलाचे दिवे तेवत असतात आणि दीपाराधना तसेच इतर पूजेच्या वेळी मूर्तीला रेशमी वस्त्रे आणि सुवर्णालंकारांनी सजवले जाते. मूर्तीचे अधिष्ठान (पायथा) देखील काळ्या पाषाणाचे असून, ते केरळच्या पारंपारिक मंदिर वास्तुकला आणि ‘तच्छू शास्त्रा’च्या नियमांनुसार बांधलेले आहे.

मुख्य श्रीकोविल व्यतिरिक्त, मंदिरात भगवान गणेश, भगवान शिव, भगवान धर्मशास्ता (भगवान अय्यप्पा) आणि नाग देवतांची मंदिरे आहेत. भगवान गणेशाचे मंदिर नैऋत्य कोपऱ्यात (कन्नीमूळा) असून त्याचे मुख पूर्वेकडे आहे. भगवान शिवाचे मंदिर मुख्य श्रीकोविलच्या वायव्य दिशेला आहे. भगवान धर्मशास्ता यांचे मंदिर मंदिर परिसराच्या नैऋत्य भागात स्थित आहे. नाग देवतांची स्थापना मंदिर परिसराच्या ईशान्य कोपऱ्यात असलेल्या नागथरा येथे केलेली आहे.

मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव हा १२ दिवसांचा सोहळा असतो, जो मल्याळम महिना मीनम (मार्च-एप्रिल) मध्ये पोंगाला विधीने सुरू होतो. उत्सवाच्या दर संध्याकाळी, देवीची औपचारिक मिरवणूक काढली जाते, ज्यामध्ये थिडंबू वाहून नेले जाते, तसेच थालापोली आणि पारंपरिक चेंडा मेलमचे वादन होते. उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी, भरणी नक्षत्रावर, प्रसिद्ध पक्कल पूरम आयोजित केले जाते. अम्मनकुडम, कुंभक्कुडम, थेय्यम, मयिलाट्टम, कावडियाट्टम, चेंडा मेलम आणि थालापोली यांचा समावेश असलेली एक भव्य मिरवणूक, ज्यामध्ये देवीचा थिडंबू सजवलेल्या हत्तीवर विराजमान असतो, मंदिरात येते. त्यानंतर महा अन्नदान (सामूहिक मेजवानी) होते, तर रात्री मुडियेट्टू ही पारंपरिक अनुष्ठानिक कला सादर केली जाते. उत्सव मध्यरात्रीच्या सुमारास वलिया गुरुथी तर्पणम विधीने संपन्न होतो. मंदिरात वृश्चिक महिन्यातील मंडला हंगाम, नवरात्री, त्रिकार्थिका आणि आयिल्यम दरम्यान विशेष पूजा आणि समारंभ देखील साजरे केले जातात.

मंदिरातील मुख्य अर्पण किंवा सेवांमध्ये गुरुथी पूजा, रक्तपुष्पांजली, कडुपायसम, पायसम नैवेद्यम, चुट्टुविलक्कु, निरमाला आणि देवीला रेशमी वस्त्रे (पट्टुपूडवा) अर्पण करणे यांचा समावेश होतो. भक्त शत्रूंपासून संरक्षण, भीतीपासून मुक्ती, उत्तम आरोग्य, इच्छापूर्ती, समृद्धी, कौटुंबिक कल्याण, मानसिक शांती आणि वैवाहिक आशीर्वादासाठी या सेवा अर्पण करतात. उपदेवतांसाठीही गणपती होमम, अप्पम नैवेद्यम, धारा, कूवलम माला, एळ्ळू विलक्कु, नीराजनम आणि नोरुम पालुम यांसारख्या सेवा अर्पण केल्या जातात. या सेवा अडथळे दूर करण्यासाठी, उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, शनीच्या प्रभावापासून आराम आणि नाग दोषावरील उपायांसाठी केल्या जातात.

हे मंदिर दररोज पहाटे ०५:०० वाजता उघडते आणि दैनंदिन विधींची सुरुवात निर्माल्य दर्शनाने होते. त्यानंतर पहाटे ०५:३० वाजता अभिषेक आणि मलर निवेद्यम, सकाळी ०६:०० वाजता उषा पूजा, सकाळी ०८:३० वाजता एथिरिथू पूजा आणि सकाळी १०:०० वाजता उच्च पूजा केली जाते, त्यानंतर सकाळी १०:३० वाजता मंदिर बंद होते. मंदिर पुन्हा संध्याकाळी ०५:०० वाजता उघडते. संध्याकाळी ०६:३० वाजता दीपाराधना केली जाते, त्यानंतर रात्री ०७:३० वाजता अथाळा पूजा होते. रात्री ०८:०० वाजता थ्रिप्पुका झाल्यानंतर मंदिर दिवसभरासाठी बंद होते. मल्याळम महिना मीनम मधील भरणी उत्सव, मंडला हंगाम, नवरात्री आणि थ्रिकाार्थिका यांसारख्या विशेष प्रसंगी, पूजा आणि मंदिर उघडण्याच्या वेळेत बदल होऊ शकतो.

मुख्य वैशिष्ट्य :-

  • एडपल्लीपासून ७ किमी, त्रिपुणीथुरापासून ९ किमी आणि आलुवापासून १५ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • सर्वात जवळची रेल्वे स्थानके एर्नाकुलम टाऊन रेल्वे स्थानक, जे सुमारे ९ किमी अंतरावर आहे आणि अलुवा ही आहेत.
  • रेल्वे स्थानक, सुमारे १४ किमी अंतरावर.
  • अलुवा आणि एर्नाकुलम येथून मंदिरापर्यंत केएसआरटीसी (KSRTC) आणि स्थानिक बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या निश्चित केलेल्या वाहनतळ क्षेत्रात उभी करता येतील.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.

 

Back To Home