जुने दत्त मंदिर

मानवत, ता. मानवत, जि. परभणी

दत्तगुरूंचे चौथे अवतार मानले जाणारे वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराज यांचे पट्टशिष्य योगानंद सरस्वती (गांडा महाराज) यांनी स्थापन केलेल्या दत्तात्रयांच्या मूर्तीचे व पादुकांचे दर्शन परभणी जिल्ह्यातील मानवत येथे घडते. हे स्थान ‘जुने दत्त मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. या मंदिरामध्ये योगानंद सरस्वती यांनी घालून दिलेल्या कडक नियमांचे आणि परंपरांचे आजही काटेकोरपणे पालन केले जाते. येथे दत्तात्रयांबरोबरच प्रभू रामचंद्र, लक्ष्मण, माता सीता तसेच स्वतः योगानंद सरस्वती यांच्याही मूर्ती प्रतिष्ठित आहेत. यामुळे दत्तसंप्रदायाचे अनेक अनुयायी आणि भाविक येथे दर्शनासाठी नियमितपणे येत असतात.

या मंदिराच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी अशी की वासुदेवानंद सरस्वती ‘टेंबे’ स्वामींच्या पश्चात त्यांचे पट्टशिष्य योगानंद सरस्वती (गांडा महाराज) यांनी ठिकठिकाणी प्रवचने करून लोकांपर्यंत शुद्ध अध्यात्म पोहोचवण्याचे महान कार्य केले. आपले हे कार्य करत भ्रमण करता करता ते मराठवाड्याच्या पावन भूमीत आले. मराठवाड्यातील आपल्या प्रवासादरम्यान त्यांनी छत्रपती संभाजीनगर, सेलू, जिंतूर, परभणी, पूर्णा, औंढा तसेच गुंज या प्रमुख ठिकाणांना भेटी दिल्या. यांपैकी गुंज येथे योगानंद सरस्वती यांच्याच सांगण्यावरून आणि मार्गदर्शनानुसार एका दत्तमंदिराची उभारणी करण्यात आली आहे. याच गुंज नगरीत वास्तव्यास असताना त्यांनी आपले गुरू टेंबे स्वामी यांचे ‘गुरुमूर्ती चरित्र’ लिहिले. इ.स. १९४४ मध्ये गुंज येथील आपला चातुर्मास यशस्वीपणे पूर्ण केल्यानंतर योगानंद सरस्वती हे पाथरी व रेणापूर या भागाकडे गेले. रेणापूरमधील वास्तव्यादरम्यान बाबा कोहे या दत्तउपासकाने योगानंद महाराजांना मानवत येथे येण्याची विनंती केली. आपल्या भक्ताच्या या आग्रहास्तव महाराज मानवत नगरीत आले. येथील ऐतिहासिक राममंदिरात त्यांनी इ.स. १९४४ मध्ये मार्गशीर्ष शुद्ध त्रयोदशी या दिवशी दत्तात्रयांच्या मूर्तीची व पादुकांची विधिपूर्वक प्रतिष्ठापना केली. या प्रतिष्ठापनेच्या वेळी सुरुवातीची अकरा आवर्तने पूर्ण होईपर्यंत त्यांनी स्वतःच्या कमंडलूतील पाण्याने दत्तात्रयांच्या मूर्तीवर अभिषेक केला होता. काळाच्या ओघात अलीकडच्या काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. हे मंदिर पाथरी तालुक्यातील गुंज येथील मुख्य दत्त संस्थानाच्या अंतर्गत येते.

मंदिराला एक मुख्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या अगदी मध्यभागावर दत्तात्रयाची मूर्ती कोरलेली आहे. एक सभामंडप आणि त्याच्या समोर एकाच ओळीत असलेली तीन स्वतंत्र गर्भगृहे अशी या मंदिराची संरचना आहे. सभामंडपामध्ये प्रवेश करताना दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती पाहायला मिळतात. सभामंडपाच्या समोरच असलेल्या या तिन्ही गर्भगृहांना कमानींच्या आकाराची प्रवेशद्वारे आहेत. यातील डावीकडील गर्भगृहात उत्कृष्ट संगमरवरी दगडात घडवलेली दत्तात्रयांची मूर्ती आहे. या मुख्य मूर्तीच्या समोरच पादुका आहेत. या पादुकांवर ब्रह्माचे कमळ, श्रीविष्णूंचा शंख तसेच महादेवाच्या पादुका आणि पिंडी सुबकपणे कोरलेली आहे. या पादुकांवर दररोज नित्यनेमाने शास्त्रोक्त अभिषेक केला जातो. मध्यभागी असलेल्या गर्भगृहात प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण आणि माता सीता यांच्या मूर्ती आहेत. उजवीकडील गर्भगृहात मंदिराचे संस्थापक योगानंद सरस्वती यांची मूर्ती स्थापित आहे.

मुख्य मंदिराच्या या परिसरामध्ये इतरही अनेक वास्तू आहेत. या संपूर्ण मंदिर परिसरामध्ये हनुमानाचे देखील एक स्वतंत्र स्थान आहे. येथील हनुमानाच्या मूर्तीच्या चौथऱ्याखाली डाव्या बाजूला एक शिवलिंग स्थापित आहे. मंदिराच्या आवारात एक औदुंबर वृक्ष आहे. तसेच भाविकांच्या सोयीसाठी येथे एक मोठे सभागृह बांधलेले आहे. या सभागृहाच्या अगदी नजीकच संस्थानाचे स्वयंपाकगृह आहे. या ठिकाणी रोजचा नैवेद्य तसेच विविध सण आणि उत्सवांच्या वेळी महाप्रसाद बनवण्यात येतो. परिसरात एक ऐतिहासिक विहीर देखील आहे. या विहिरीला बाराही महिने पाणी असते. विशेष म्हणजे या विहिरीच्या पाण्याचाच उपयोग देवाचा नैवेद्य व महाप्रसाद बनवण्यासाठी केला जातो. या स्वयंपाकगृहाच्या अगदी जवळच मुंजाचे स्थान आहे. मंदिरात तयार केलेला नैवेद्य सर्वात प्रथम या मुंजाच्या स्थानावर दाखवण्याची प्राचीन प्रथा आजही पाळली जाते. आध्यात्मिक आणि शैक्षणिक कार्याचा विस्तार म्हणून या मंदिर परिसरामध्ये ‘जुने दत्त मंदिर संस्थान’ तसेच पुण्यातील ‘महर्षी वेदव्यास प्रतिष्ठान’ यांच्या संयुक्त विद्यमाने एका ‘वेद विद्यालयाची’ देखील स्थापना करण्यात आली आहे.

मंदिरातील दैनंदिन धार्मिक विधी आणि वर्षभरातील उत्सव शास्त्रोक्त पद्धतीने पार पाडले जातात. दररोज पहाटे ५.३० वाजता काकडा आरती केली जाते. काकडा आरती पूर्ण झाल्यानंतर दत्तात्रयांच्या मूर्तीवर अभिषेक केला जातो. त्यानंतर महारुद्र पाठ झाल्यावर देवांची मुख्य महाआरती होते आणि देवाला महानैवेद्य दाखवण्यात येतो. सायंकाळी मंदिरात पंचपदी भजनाचा कार्यक्रम होतो आणि रात्री शेजारती झाल्यावर मंदिराचे दरवाजे बंद केले जातात. दर महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी येथे संस्थानातर्फे अन्नदान केले जाते. मार्गशीर्ष महिन्यात येणारी दत्तजयंती हा या मंदिरातील मुख्य उत्सव मानला जातो. मार्गशीर्ष शुक्ल अष्टमी ते मार्गशीर्ष पौर्णिमा या कालावधीत हा उत्सव साजरा करण्यात येतो. या उत्सवादरम्यान रोज काकडा आरती, पंचपदी, ‘गुरुमूर्ती चरित्र’ पारायण, शांतीपाठ, लघुरुद्र अभिषेक, महापूजा आणि महाआरती आदी विविध धार्मिक विधी केले जातात. या उत्सवाचे निमित्त साधून अनेक भाविक येथे अनुष्ठान देखील करतात. दत्तजयंतीच्या दिवशी मंदिरात दत्तजन्मोत्सवानंतर पालखी सोहळा होतो. या मुख्य उत्सवाव्यतिरिक्त येथे योगानंद महाराज यांची जयंती आणि परमगुरू वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या पुण्यतिथीनिमित्तही विशेष उत्सव होतात. आषाढ शुद्ध प्रतिपदेला वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त होणाऱ्या उत्सवादरम्यान येथे काकडा आरती, ‘गुरुमूर्ती चरित्र’ पारायण, एकादशणी अभिषेक, मुख्य आरती, शांतीपाठ, पंचोपचार पूजा आणि संगीतमय दत्त पंचपदी आदी विधी केले जातात. त्यानंतर दुपारी देवांचा पालखी सोहळा काढला जातो. तसेच कार्तिक महिन्यातील त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या निमित्ताने या संपूर्ण परिसरात दीपोत्सव साजरा करण्यात येतो.

उपयुक्त माहिती

  • मानवत बस स्थानकापासून १ किमी अंतरावर
  • परभणी येथून ३६ किमी अंतरावर
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून परभणीसाठी एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९८८१८६९२९१
Back To Home

मंदिरे