परभणी जिल्ह्यातील जिंतूर तालुक्यातील वरूड या गावात भगवान नृसिंहांचे एक प्राचीन मंदिर वसलेले आहे. हे भगवान श्रीविष्णूंच्या दशावतारांपैकी चौथा अवतार मानले जातात. हेमाडपंती स्थापत्यशैलीमध्ये उभारण्यात आलेल्या या पुरातन देवालयातील नृसिंहावर वरूड गावासह पंचक्रोशीतील असंख्य भाविकांची श्रद्धा आहे. मूळची चारठाणा येथील मंदिरातील मूर्ती येथे आल्याची एक आख्यायिका आहे. या स्थानाचा जागृत देवस्थान म्हणून लौकिक असल्यामुळे येथे दर्शनासाठी भाविकांची नेहमी गर्दी असते. येथे वैशाख महिन्यात नृसिंह जयंतीचा उत्सव साजरा केला जातो. कार्तिक पौर्णिमेपासून चतुर्थीपर्यंत पाच दिवसांचा वार्षिक उत्सव आयोजित केला जातो. या उत्सवासाठी मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात.
या मंदिराच्या स्थापनेविषयी आणि मूर्तीच्या आगमनाविषयी एक आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. मराठी साहित्यिक लक्ष्मीकांत तांबोळी यांचे पूर्वज संतोबा यांच्यासोबत ही मूर्ती चारठाणा येथून येथे आल्याचे मानले जाते. जिंतूरचे रहिवासी संतोबा हे लक्ष्मी-नृसिंहांचे निस्सीम भक्त होते. ते दररोज जिंतूरहून चारठाणा येथील मंदिरात पायी जात. देवाचे दर्शन घेतल्याशिवाय ते अन्नग्रहण करत नसत. संतोबा यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान नृसिंहांनी त्यांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले. त्यांनी संतोबा यांना वरदान मागण्यास सांगितले. त्यावर संतोबा यांनी भगवान नृसिंहांना आपल्यासोबत घरी येण्याची विनंती केली. नृसिंहांनी ही विनंती मान्य केली. ते म्हणाले, “मी तुझ्यासोबत येण्यास तयार आहे. तू पुढे चाल, मी तुझ्या मागोमाग येतो. मात्र, वाटेत चालताना तू मागे वळून पाहू नकोस. जर तू मागे वळून पाहिलेस, तर मी त्याच ठिकाणी कायमचा थांबेन.” यावर, “आपण माझ्या मागोमाग येत आहात हे मला कसे समजेल?” अशी विचारणा संतोबा यांनी केली. त्यावर नृसिंहांनी उपाय सुचवला, “तू ज्वारीच्या चिपाटाचा म्हणजेच धांडाचा एक गाडा तयार कर. 
त्या गाड्यात मी बसेन. त्या गाड्याच्या बैलांच्या गळ्यात एक घुंगरू बांध. त्या घुंगुराचा आवाज ऐकू येईपर्यंत मी गाड्यात बसलो आहे असे समज.” नृसिंहांच्या सांगण्यानुसार संतोबा गाडा घेऊन जिंतूरच्या दिशेने निघाले. प्रवास करताना वरूड येथील नदीजवळ आल्यावर अचानक बैलांच्या घुंगुरांचा आवाज बंद झाला. आवाज बंद झाल्यामुळे संतोबा यांनी मागे वळून पाहिले. संतोबा यांनी मागे वळून पाहिल्यामुळे नृसिंहांच्या अटीचा भंग झाला. ते त्याच क्षणी तेथेच थांबले. संतोबा यांनी भगवान नृसिंहांना पुढे चालण्यासाठी अनेक विनवण्या केल्या. परंतु, त्याचा उपयोग झाला नाही. त्या ठिकाणी जवळच एक शिवमंदिर होते. भगवान नृसिंहांना ते शिवमंदिर आवडले. त्यांनी तेथेच वास्तव्य करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी संतोबा यांना येथील ग्रामस्थांना भेटून मंदिराची जागा मोकळी करण्याचा निरोप देण्यास सांगितले.
त्या काळात महादेवाचे हे स्थान गावाबाहेर निर्जन ठिकाणी होते. तिथे हिंस्त्र पशूंचा वावर असायचा. परिसरातील दाट झाडीमुळे तेथे दर्शनासाठी जाण्यास ग्रामस्थ धजत नव्हते. गावकरी त्या मंदिर परिसरात आपल्या शेतातील कडब्यांच्या वळ्या म्हणजेच पेंढ्या रचून ठेवत असत. 
संतोबा यांनी वरूडच्या ग्रामस्थांना नृसिंहांचा निरोप दिला. मात्र, ग्रामस्थांचा त्यावर विश्वास बसला नाही. ग्रामस्थांनी संतोबा यांना उलट विचारले, “देव कधी प्रत्यक्ष बोलतो का?” त्यांनी पुढे सांगितले, “ही जागा आमची कडबा रचण्याची हक्काची जागा आहे. त्यामुळे आम्ही ही जागा देवाला देऊ शकत नाही.” त्यांनी जागा खाली करण्यास स्पष्ट नकार दिला. संतोबा यांनी भगवान नृसिंहापाशी जाऊन ग्रामस्थांचा नकार सांगत आपली हतबलता व्यक्त केली. त्यानंतर मंदिर परिसरात रचून ठेवलेल्या कडब्यांच्या सर्व वळ्यांनी अचानक पेट घेतला. ही माहिती मिळताच गावातील सर्व ग्रामस्थ तेथे धावत आले. ते हा प्रसंग पाहून अचंबित झाले. चुकीची जाणीव झाल्यामुळे त्यांनी संतोबा यांच्यासमोर व भगवान नृसिंहांच्या चरणी मस्तक टेकवून क्षमायाचना केली. या घटनेनंतर ग्रामस्थांनी संपूर्ण मंदिर परिसर स्वच्छ केला. त्यांनी समोरून वाहणाऱ्या नदीच्या किनाऱ्यावरील वाळू आणून मंदिरातील शिवलिंगाच्या मागील बाजूस एका मूर्तीची रचना केली. भगवान नृसिंहांनी त्या वाळूच्या मूर्तीमध्ये प्रवेश केला. ती मूर्ती स्वयंभू स्वरूपात प्रकट झाली. हा प्रसंग कार्तिक महिन्यातील पूर्णिमेला घडला. 
भगवान नृसिंह कार्तिक पूर्णिमेला वरूड येथे प्रकट झाल्यामुळे तेव्हापासून येथे दरवर्षी वार्षिक उत्सव साजरा करण्याची परंपरा सुरू झाली.
चारठाणा येथील मूळ नृसिंह मंदिरात एक शिलालेख उपलब्ध आहे. या शिलालेखातील नोंदीनुसार, शके ११८४ म्हणजेच सन १२६६ मध्ये राम नावाच्या एका ब्राह्मणाने चारठाणा येथील मंदिराचा सभामंडप आणि धर्मशाळा बांधल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. चारठाणा परिसरामध्ये प्राचीन काळी हेमाडपंती स्थापत्यशैलीतील अनेक मंदिरे अस्तित्वात होती. पुढील काळात मुस्लिम आक्रमकांनी या भागावर हल्ले करून येथील अनेक मंदिरांचा विध्वंस केला. त्या कालखंडात चारठाणा येथील नृसिंहांचे मंदिर प्रसिद्ध होते. आक्रमणापासून नृसिंहांच्या आणि इतर मंदिरांतील मूर्तींचे रक्षण करण्यासाठी स्थानिक ग्रामस्थांनी या मूर्ती सुरक्षित ठिकाणी लपवल्या किंवा अन्यत्र स्थलांतरित केल्या. चारठाणा येथील नृसिंहांची ही प्राचीन मूर्ती संतोबा यांनी याच काळात सुरक्षिततेसाठी लपवून वरूड येथे आणली असावी, असा एक मतप्रवाह इतिहास अभ्यासकांमध्ये आहे.
हे नृसिंह मंदिर सुमारे दोने एकर जागेमध्ये पसरलेले आहे. मंदिराच्या चारही बाजूंनी दगडी बांधकामाचा मजबूत परकोट आहे. परकोटाच्या छोट्या प्रवेशद्वारातून आत मोठ्या प्रांगणात प्रवेश होतो.
या प्रांगणात दगडी दीपमाळ आहे. मुख्य मंदिरासमोर एक छोटे स्वतंत्र शिवमंदिर आहे. मुख्य नृसिंह मंदिराची रचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. सभामंडपातील दगडी स्तंभ मजबूत स्तंभपादावर उभे आहेत. या स्तंभांवर विविध आकार कोरलेले आहेत. सभामंडपाच्या पुढे सहा फूट खोल मंदिराचे गर्भगृह आहे. या गर्भगृहाच्या मध्यभागी मोठ्या शाळुंकेमध्ये लंबगोलाकार आकाराचे प्राचीन शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाच्या मागील बाजूस भगवान नृसिंहांची सुमारे पाच फूट उंचीची मूर्ती आहे. दोन्ही हातांची घडी घालून शांतपणे मांडीवर बसलेल्या स्वरूपात ही मूर्ती घडवलेली आहे. येथे भगवान नृसिंहांच्या सोबत देवी लक्ष्मीची प्रत्यक्ष मूर्ती नाही. देवी लक्ष्मी येथे गुप्त रूपात नृसिंहांच्या मांडीवर बसलेली आहे, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. येथील नृसिंहांच्या मूर्तीचे रूप सौम्य आणि शांत आहे. मंदिर प्रांगणातील दीपमाळेच्या बाजूला एक प्राचीन बारव म्हणजेच पायऱ्यांची विहीर आहे. या बारवमध्ये उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्यांची व्यवस्था केलेली आहे. मंदिर परिसरात भाविकांच्या सुविधेसाठी एक मंडप उभारण्यात आला आहे. बारवेजवळ एक दगडी ओवरी बांधलेली आहे. याच परिसरामध्ये मंदिराचे संस्थापक संतोबा यांची समाधी आहे.
गर्भगृहाच्या वरच्या भागामध्ये दगडी शिखर आहे. या शिखरावर खालून वरच्या बाजूने आकाराने लहान होत गेलेले एकूण सात स्तर स्पष्ट दिसतात. या स्तरांवर देवकोष्टके कोरलेली आहेत. या सात स्तरांच्या सर्वात वरच्या भागामध्ये गोलाकार आमलक आहे. त्यावर सोनेरी कळस बसवलेला आहे. या शिखराच्या इतिहासानुसार पूर्वी या मुख्य मंदिरावर सध्याच्या शिखराऐवजी पाच पारंपारिक घुमट बांधलेले होते. पुढील काळात म्हणजेच साधारणपणे सन १९६१ च्या आसपास या जुन्या पाच घुमटांच्या जागेवर सध्याचे शिखर बांधण्यात आले.
या मंदिरामध्ये वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. वैशाख शुद्ध चतुर्दशीच्या दिवशी येथे नृसिंह जन्मोत्सव आयोजित केला जातो. या दिवशी दुपारी २ वाजता लक्ष्मी-नृसिंह यांच्या पोथीचे वाचन केले जाते. पोथी वाचनानंतर नृसिंह जन्मोत्सव, पाषाण अभिषेक, वसंतपूजा आणि ब्राह्मण पूजन पार पडते. उत्सवाच्या दुसऱ्या दिवशी मंदिरामध्ये पारंपारिक कुलाचार पाळला जातो. 
रात्री संपूर्ण मंदिरात भजनाचा कार्यक्रम होतो. श्रावण महिन्यामध्ये दर शनिवारी जिंतूर येथून संतोबा यांची पायी दिंडी वरूड येथील मंदिरामध्ये येते. या दिंडीचे मंदिरात आगमन झाल्यानंतर भजन, देवपूजा, महाआरती आणि भाविकांना महाप्रसादाचे वितरण केले जाते. यानंतर ही दिंडी पुन्हा जिंतूरकडे रवाना होते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शनिवारी या दिंडीच्या दर्शनासाठी परिसरातील भाविक मंदिराला भेट देतात. कोजागिरी पौर्णिमेपासून मंदिरात काकडा उत्सवाला प्रारंभ होतो. काकडा उत्सवाच्या काळात दररोज पहाटे देवाचा अभिषेक, सामूहिक भजन आणि आरती केली जाते. कार्तिक शुक्ल पौर्णिमेला दुपारी कुलाचार पूर्ण झाल्यावर भजनी मंडळी पालखी घेऊन जिंतूर येथील संतोबा देव मंदिरात जातात. त्या ठिकाणी पंचपदरी हा धार्मिक विधी पूर्ण झाल्यानंतर पालखीमध्ये संतोबा यांचा मुखवटा बसवला जातो. ही पालखी रात्री वरूड येथील मुख्य मंदिरात परत येते. पालखी मंदिरात आल्यावर पुन्हा भजन आणि महाआरती केली जाते. महाआरतीनंतर ही पालखी मुख्य मंदिराला सात प्रदक्षिणा घालते. त्यानंतर भाविक सभामंडपामध्ये रात्रभर भजन करतात. कार्तिक कृष्ण पक्षातील चतुर्थीच्या दिवशी भजन आणि लळित म्हणजेच जत्रेचा कार्यक्रम पार पडतो. पंचमीच्या दिवशी सकाळी कुलाचार आणि लघुरुद्राभिषेक करण्यात येतो. संतोबा यांचा हा मुखवटा एकूण पाच दिवस वरूड येथील नृसिंह मंदिरात असतो. सहाव्या दिवशी हा मुखवटा पुन्हा जिंतूर येथील मंदिरात पोहोचवला जातो. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री साडेनऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
