परभणी जिल्ह्यातील परभणी तालुक्यामध्ये गोदावरीची उपनदी असलेल्या पूर्णा नदीच्या काठावर नवागढ उखळद हे गाव वसलेले आहे. येथील नेमिनाथ भगवान दिगंबर जैन मंदिराला जैन धर्मीयांमध्ये अतिशय महत्त्वाचे स्थान आहे. या मंदिरामध्ये जैन संप्रदायाचे बावीसावे तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ यांच्या प्राचीन व भव्य पद्मासनस्थ मूर्तीचे दर्शन होते. हे मंदिर पूर्वी पूर्णा नदीच्या अगदी जवळ, म्हणजेच काठावर होते. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, हे स्थान प्राचीन काळी ओसावूद या नावाने ओळखले जात होते. या स्थानाचे आधुनिक नाव उखळद असे आहे.
असे सांगितले जाते की प्राचीन काळी कलिंग देशाचा चक्रवर्ती राजा खारवेल हा जैन धर्माचा मोठा उपासक होता. राजा खारवेल यांचा निश्चित कालखंड उपलब्ध नाही. काही इतिहासकारांच्या मते त्यांचा काळ ख्रिस्तपूर्व दुसऱ्या शतकाच्या आरंभी होता. इतर काही इतिहासकारांच्या मते हा काळ पहिल्या शतकाच्या शेवटी होता. या मंदिरात त्यांचा काळ इ.स.पूर्व ४०० वर्षे असा नमूद केलेला आहे. राजा खारवेल तीर्थयात्रा करत असताना या ओसावूद म्हणजेच सध्याच्या उखळद भागात आला होता. येथील एका वृद्ध शिल्पकाराने भगवान नेमिनाथांची अत्यंत देखणी मूर्ती काळ्या पाषाणात घडवली होती. त्या शिल्पकाराने सम्राट खारवेल यांना या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्याची विनंती केली.
सम्राट खारवेल यांनी ही विनंती मान्य केली. त्यांनी एका भव्य मंदिरात या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. त्याच वेळी सम्राट खारवेल यांनी आपल्या जवळील एक अत्यंत अनमोल असा पारसमणी या मूर्तीच्या डाव्या पायाच्या अंगठ्यामध्ये जडवला. या मंदिरातील मूर्तीसोबत एक अतिशय प्रसिद्ध आख्यायिका जोडलेली आहे. मूर्तीच्या डाव्या पायात पारसमणी असल्याची माहिती मंदिराच्या पुजाऱ्याला होती. हा पुजारी अत्यंत गरीब होता. तो अत्यंत प्रामाणिक आणि सज्जन होता. तो आपल्या उदरनिर्वाहासाठी या पारसमणीला एक लोखंडी सुई स्पर्श करून ती सोन्याची बनवत असे. पुजाऱ्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या मुलाच्या मनात लोभ निर्माण झाला. त्याने या मण्याचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर सोने बनवण्यास सुरुवात केली. मण्यापासून लोखंडाचे सोने बनण्याची ही माहिती हळूहळू हैदराबादच्या निजामापर्यंत पोहोचली. निजामाने तो मौल्यवान पारसमणी मिळवण्याच्या लालसेपोटी आपले सैनिक उखळद येथे पाठवले. निजामाचे सैनिक पारसमणी काढण्यासाठी मूर्तीला हात लावण्याचा प्रयत्न करत असताना तिथे एक प्रचंड मोठा आवाज झाला. त्या प्रसंगी तो पारसमणी मूर्तीतून निसटून जवळच वाहणाऱ्या पूर्णा नदीच्या खोल पात्रात पडला आणि लुप्त झाला. तो पारसमणी शोधण्यासाठी निजामाने नदीपात्रात हत्ती उतरवले.
त्यांच्या पायाला मोठे साखळदंड बांधून शोधमोहीम सुरू करण्यात आली. अनेक प्रयत्नांनंतरही पारसमणी निजामाला मिळाला नाही. मात्र, त्या साखळदंडाच्या काही कड्या सोन्याच्या झाल्याचे दिसून आले. आजही भगवान नेमिनाथांच्या मूर्तीच्या डाव्या पायाच्या अंगठ्यावर या पारसमणीची खूण असल्याचे सांगितले जाते.
पूर्णा नदीच्या अगदी जवळ असलेले हे जुने मंदिर भव्य होते. कालौघात आणि नदीला दरवर्षी येणाऱ्या मोठ्या पूरस्थितीमुळे या मंदिराचे मोठे नुकसान झाले. सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वी नदीला आलेल्या एका मोठ्या पुरात मंदिराचा बराचसा भाग वाहून गेला. त्यामुळे भगवान नेमिनाथांची ही प्राचीन मूर्तीसुद्धा पाण्यात बुडण्याची किंवा वाहून जाण्याची भीती निर्माण झाली होती. त्या काळात या भागावर निजामाची राजवट होती. मूर्तीचे रक्षण करण्यासाठी तिची दुसऱ्या सुरक्षित ठिकाणी स्थापना करणे अत्यंत आवश्यक होते. यासाठी निजाम सरकारची अधिकृत परवानगी मिळवणे गरजेचे होते. अशा प्रसंगात पिंप्री देशमुख गावातील जैन धर्मप्रेमी व प्रतिष्ठित संघई परिवारातील अण्णासाहेब संघई यांनी पुढाकार घेतला. त्यांनी थेट हैदराबाद येथे जाऊन अनेक प्रयत्नांनी निजाम सरकारकडून मूर्ती स्थलांतरित करण्याची परवानगी मिळवली. 
ही परवानगी मिळाल्यानंतर, पूर्वीच्या मूळ उखळद गावापासून सुमारे दीड किलोमीटर अंतरावर असलेल्या एका उंच टेकडीवर नवीन मंदिर बांधण्यात आले. इ.स. १९३१ मध्ये या नवीन मंदिरात भगवान नेमिनाथांच्या या पवित्र मूर्तीची अत्यंत धार्मिक वातावरणात पुनःप्रतिष्ठापना करण्यात आली. सध्या या धार्मिक स्थानाला सरकारी गॅझेटिअरमध्ये ‘जैनेंद्र नवागढ उखळद’ असे नाव देण्यात आले आहे.
उखळद गावाच्या वेशीवर असलेल्या या मंदिराच्या तटबंदीतील प्रवेशद्वारातून प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रवेशद्वारापासून काही अंतरावरच मुख्य मंदिर उभे आहे. मंदिराच्या समोर जैन परंपरेनुसार एक भव्य मानस्तंभ उभारलेला आहे. या मंदिराची रचना प्रामुख्याने दोन सभामंडप आणि एक गर्भगृह अशी विभागलेली आहे. मंदिराच्या समोरील बाजूचा पहिला सभामंडप हा आधुनिक काळात नव्याने बांधलेला आहे. या मंडपातून पुढे दुसऱ्या सभामंडपाचे प्रवेशद्वार लागते. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. या दुसऱ्या सभामंडपातील दगडी स्तंभ अतिशय सुंदर अशा कमानीच्या आकारांनी एकमेकांना जोडलेले आहेत. या मंडपामध्ये काही प्रतिमाही लावलेल्या आहेत.
मुख्य गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर बारीक कलाकुसर केलेली आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूंना सुंदर द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या आत प्रवेश केल्यावर भगवान नेमिनाथ यांच्या सुमारे साडेतीन फूट उंचीच्या पद्मासनस्थ मूर्तीचे दर्शन होते. हे संपूर्ण गर्भगृह विविधरंगी काचकामाने सुशोभित केलेले आहे. मुख्य मंदिराच्या आत एका विशिष्ट ठिकाणी इतर जैन तीर्थंकरांच्या प्राचीन मूर्तीही दर्शनासाठी ठेवलेल्या आहेत. या मंदिराला एक वरचा मजला आहे. तेथील दुसऱ्या गर्भगृहात तीन जैन मूर्तींचे दर्शन होते.
या मुख्य मंदिरापासून जवळच जैन संप्रदायातील महान तपस्वी परमपूज्य आचार्य श्री आर्यनंदीजी महाराज यांचे समाधी मंदिर आहे. नवागढ उखळद हे पवित्र स्थान आचार्य आर्यनंदीजी यांची प्रमुख कर्मभूमी म्हणून ओळखले जाते. ७ फेब्रुवारी २००० रोजी आचार्यश्रींचे येथे निधन झाले. या समाधी मंदिराची वास्तू बाहेरून पाहिल्यास एका उमललेल्या कमळाच्या आकारासारखी दिसते. या वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तूच्या तळमजल्यावर आचार्य आर्यनंदीजी यांच्या समाधीचे आणि त्यांच्या पवित्र चरणपादुकांचे दर्शन होते.
या वास्तूच्या वरच्या मजल्यावर आचार्यश्रींची अत्यंत सुंदर अशी पांढऱ्या संगमरवरी पाषाणातील मूर्ती विराजमान आहे. या संगमरवरी मूर्तीच्या अगदी जवळच भगवान नेमिनाथ यांची एक छोटी आणि देखणी मूर्ती स्थापित आहे.
दूरदूरच्या प्रांतांतून येणाऱ्या जैन भाविकांच्या आणि यात्रेकरूंच्या निवासासाठी मंदिर परिसरात सर्व सोयींनी युक्त असे एक मोठे भक्तनिवास आणि भोजनशाळा बांधलेली आहे. तसेच येथे मंदिराच्या व्यवस्थापनासाठी विश्वस्त मंडळाचे अधिकृत कार्यालय आणि धार्मिक ग्रंथांचा संग्रह असलेले एक ग्रंथालयही आहे. या पवित्र क्षेत्री वर्षभर जैन धर्मातील असंख्य भाविक दर्शनासाठी येत असतात. या मंदिरात दरवर्षी माघ शुद्ध पंचमी ते माघ शुद्ध सप्तमी या कालावधीत तीन दिवसांची वार्षिक जत्रा भरते. या यात्रेदरम्यान काढण्यात येणारा भगवान नेमिनाथांचा रथोत्सव हे संपूर्ण परिसरातील मुख्य आकर्षण असते. या रथोत्सवात हजारो भाविक मोठ्या उत्साहाने सहभागी होतात. याशिवाय दरवर्षी श्रावण शुक्ल षष्ठीच्या दिवशी येथे भगवान नेमिनाथ जन्मोत्सव अत्यंत भक्तिभावाने साजरा केला जातो. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री आठ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
