सह्याद्रीच्या कुशीत आणि पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याशी वसलेले नारायणपूर येथील प्राचीन नारायणेश्वर मंदिर हे मध्ययुगीन स्थापत्यकलेचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण ठेवा आहे. यादव काळात उभारलेल्या या मंदिराला मराठा साम्राज्याच्या काळात मोठे महत्त्व प्राप्त झाले होते. राजमाता जिजाबाई यांनी या मंदिरातील शिवपिंडीसाठी अर्पण केलेले सोन्याचे कवच (आवरण) आणि संत चांगदेव महाराजांनी येथे केलेल्या तपश्चर्येमुळे या मंदिराला एक विशेष महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. या मंदिराच्या गर्भगृहात असलेली त्रिपिंड हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे एकत्रित स्वरूप असल्याची मान्यता आहे.
नारायणेश्वर मंदिराचा इतिहास हा प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील यादव किंवा सेऊण राजवंशाच्या भरभराटीच्या काळाशी जोडलेला आहे. हे मंदिर साधारणपणे तेराव्या शतकात, म्हणजेच इसवी सन १२८५ च्या सुमारास बांधले गेले असावे असे मानले जाते. या काळातील ठोस पुरावा म्हणून मंदिराच्या परिसरात सापडलेला आणि सध्या पुणे येथील ‘भारत इतिहास संशोधक मंडळ’ येथे जतन केलेला राजा रामचंद्र यादव यांचा शिलालेख महत्त्वाचा ठरतो. नारायणपूर या गावाचे प्राचीन नाव ‘पूर’ असे होते आणि हे गाव एकेकाळी शिल्पकलेने नटलेले एक ठिकाण होते. 
यादवांच्या पतनानंतर या भागावर विविध सत्तांचे वर्चस्व राहिले, परंतु त्यावेळीही नारायणेश्वर मंदिराचे धार्मिक महत्त्व कायम राहिले.
मराठा कालखंडात, विशेषतः सतराव्या शतकात जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराज स्वराज्याची बांधणी करत होते, तेव्हा पुरंदर किल्ला हा लष्करीदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा होता. या किल्ल्याच्या पायथ्याशी असल्यामुळे नारायणेश्वर मंदिराला लष्करी आणि आध्यात्मिक असे दोन्ही प्रकारचे महत्त्व होते. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, राजमाता जिजाबाई यांनी या मंदिरात येऊन पूजा केली होती आणि त्यांनी शिवलिंगासाठी सोन्याचे कवच अर्पण केले होते. असे सांगितले जाते की या मंदिराच्या परिसरात पूर्वी एक विष्णू मंदिरही अस्तित्वात होते, परंतु काळाच्या ओघात ते नामशेष झाले. मंदिरातील भगवान विष्णूची ‘हरीहर’ रूपातील मूर्ती सध्या मुंबई येथील ‘छत्रपती शिवाजी महाराज वास्तू संग्रहालय’ येथे सुरक्षित ठेवण्यात आली आहे.
या मंदिराचा संबंध थोर योगी संत चांगदेव महाराज यांच्याशीही जोडला जातो. चांगदेव महाराजांनी प्रदीर्घ काळ या परिसरात तपश्चर्या केली होती अशी मान्यता आहे. मंदिराच्या सभामंडपातील शिलालेखात आढळणारा ‘चांगा वटेश्वर’ हा उल्लेख संत चांगदेव महाराजांच्या येथील वास्तव्याची साक्ष देतो. पौराणिक कथांनुसार, पुरंदर क्षेत्राचे नाव इंद्रदेवाच्या नावावरून पडले आहे आणि स्कंद पुराणातही या परिसराचे महात्म्य वर्णिले आहे.
नारायणेश्वर मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी पुणे शहरातून दोन प्रमुख मार्ग उपलब्ध आहेत. पहिला मार्ग पुणे-कात्रज-कापूरहोळ मार्गे असून, कापूरहोळहून केतकावळे आणि त्यानंतर नारायणपूर गाठता येते. दुसरा मार्ग पुणे-कोंढवा-बोपदेव घाट किंवा सासवड मार्गे आहे. पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेला हा परिसर निसर्गसमृद्ध आहे. मंदिराच्या सभोवताली सुमारे पाच ते सहा फूट उंचीची दगडी तटबंदी आहे. या तटबंदीतील मुख्य प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात एक उंच दीपमाळ आहे. तसेच येथे एक प्राचीन औदुंबराचा वृक्ष आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर मारुतीची एक मोठी मूर्ती आहे. येथे मारुती एका राक्षसिणीचा वध करताना दिसत आहे. मंदिराच्या परिसरात ‘चंद्रभागा’ नावाची एक बांधीव पायविहीर आणि ‘पंचगंगा’ नावाचा एक विशाल तलावही आहे.
नारायणेश्वर मंदिर हे हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. 
हे मंदिर पूर्णपणे काळ्या पाषाणात बांधलेले असून यामध्ये सिमेंट किंवा चुन्याचा वापर न करता दगडांमध्ये खोबणी देऊन ते एकमेकांत बसवण्यात आले आहेत. मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. पश्चिमाभिमूख मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर अत्यंत रेखीव कोरीव काम करण्यात आलेले आहे व ललाटपट्टीवर गणपतीची मूर्ती कोरलेली आहे. येथील सभामंडपात २० कोरीव स्तंभ आहेत. त्यावर यक्ष, अप्सरा, विविध वैदिक देवता आणि प्राणी यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. स्तंभांच्या वरच्या भागात भारवाहक यक्ष कोरलेले आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी जमिनीवर एक मोठे दगडी कासव कोरलेले आहे. पुढे अंतराळात ५ ते ६ फूट उंचीची दोन द्वारपाल शिल्पे आहेत. त्यांपैकी एक ‘देवगण’ आहे आणि दुसरा ‘राक्षसगण’ आहे. राक्षसगण असलेल्या द्वारपालाचे सुळे बाहेर आलेले दाखवले आहेत. गर्भगृह हे जमिनीच्या पातळीपेक्षा थोडे खोल असून त्यात उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत.
गर्भगृहात मध्यभागी अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण अशी शिवलिंगाची रचना आहे. जमिनीवर एका गोलाकार खड्ड्यात तीन स्वयंभू पिंडी एकत्र आहेत. 
त्या ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक असल्याचे मानले जाते. यालाच ‘गुप्त शिवलिंग’ किंवा ‘त्रिपिंड’ असेही म्हणतात. हिंदू धर्मात सामान्यतः शिवाचे रूप संहारक मानले जात असले, तरी येथे ते सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या तिन्ही शक्तींचे एकत्रीकरण दर्शवते. या पिंडींच्या खालून बाराही महिने पाण्याचा अखंड प्रवाह वाहत असतो आणि विशेष म्हणजे या पाण्याची पातळी वर्षभर स्थिर राहते, हे एक गूढ मानले जाते. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर पार्वतीची मूर्ती कोरलेली आहे. मंदिराचे मूळ शिखर काळाच्या ओघात नष्ट झाले असल्याने सध्याचे शिखर नंतरच्या काळात बांधलेले आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर आणि कळसापर्यंत विविध नर्तिका व अप्सरांची शिल्पे कोरलेली आहेत. आडव्या पट्ट्यांचे नक्षीकाम आकर्षक आहे.
नारायणेश्वर मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव आणि सण साजरे केले जातात. त्यांत महाशिवरात्रीचा उत्सव हा सर्वात मोठा असतो. महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे मोठी जत्रा असते. या दिवशी महादेवाला विशेष अभिषेक घातला जातो आणि रात्रभर भजन-कीर्तनाचे कार्यक्रम चालतात. श्रावण महिन्यातही या मंदिराला विशेष महत्त्व असते. श्रावणी सोमवारी भाविक कावडीने पाणी आणून येथील गुप्त शिवलिंगाला अभिषेक करतात. श्रावणातील सर्व सोमवारी मंदिरात मोठी गर्दी असते. नारायणपूर हे गाव प्रसिद्ध एकमुखी दत्त मंदिरासाठी ओळखले जात असल्यामुळे दत्त जयंतीच्या काळातही या परिसरात हजारो भाविक येतात. दत्त हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे एकत्रित रूप असल्यामुळे आणि नारायणेश्वर मंदिरातही या तिन्ही देवांची त्रिपिंड असल्यामुळे, दत्त भक्त या मंदिरातही दर्शनासाठी येतात. याशिवाय चैत्र पौर्णिमेला आणि अन्य महत्त्वाच्या सणांनाही मंदिरात धार्मिक विधी पार पडतात.
