पुणे शहरातील सोमवार पेठ भागात स्थित नागेश्वर मंदिर हे पुण्यातील प्राचीन शिवमंदिरांपैकी एक मानले जाते. संस्कृत भाषेतील प्राचीन शिवपुराण ग्रंथात या मंदिराचा उल्लेख आढळतो. सध्या असलेल्या मंदिराच्या परिसराला पूर्वी ‘नहाल पेठ’ असे संबोधले जायचे. नागेश्वराच्या नावावरून या पेठेचे नामकरण ‘नागेश पेठ’ झाले आणि त्यानंतर ती सोमवार पेठ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत तुकाराम यांसारख्या थोर संतांचा या मंदिराशी जवळचा संबंध होता. पेशवे काळात या वास्तूचा अनेकदा जीर्णोद्धार करण्यात आला. सध्या हे मंदिर भारतीय पुरातत्त्व खात्याकडून संरक्षित वास्तू म्हणून घोषित केलेले आहे.
ऐतिहासिक माहितीनुसार, अकराव्या व तेराव्या शतकांतील मंदिरांच्या एका जुन्या यादीत या मंदिराचा समावेश आहे. या मंदिरातील पाषाणी गर्भगृह तत्कालीन यादवकालीन स्थापत्यशैलीची साक्ष देते. आळंदी गावाची पंचक्रोशी पूर्वी या भागापर्यंत होती, असा एक समज प्रचलित आहे. 
नागेश्वर मंदिरासंदर्भात अनेक आख्यायिका प्रसिद्ध आहेत. त्यानुसार संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे शिवपूजेसाठी येत असत. संत नामदेव महाराजांनी त्यांच्या एका अभंगात ‘नागेश्वर महादेवे’ असा उल्लेख केल्याचे आढळते. ते या मंदिराला नेहमी शिवक्षेत्र म्हणून संबोधत. यावरून अनेक संतमंडळी या मंदिरात येत असावीत, हे स्पष्ट होते. संत तुकाराम महाराजांचे सासर लोहेगाव येथे होते. ते जेव्हा लोहेगावला येत तेव्हा नागेश्वर मंदिरात कीर्तन करत असत. त्यांच्या कीर्तनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी जमत असे.
मंदिराच्या पश्चिमेकडील प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूस पूर्वी नागतीर्थ नावाचे एक मोठे पाण्याचे कुंड होते. ४५ पायऱ्या असलेल्या या कुंडाची व्याप्ती मंदिराच्या पश्चिमेस नागझरीपर्यंत होती. काशीला गंगास्नानासाठी जाण्यापूर्वी भाविक नागेश्वराचे दर्शन घेत असत. गंगेतून आणलेले पवित्र पाणी या कुंडात अर्पण करण्याची प्रथा होती. या कुंडातील पाण्याने स्नान केल्यामुळे कुष्ठरोग बरा होतो, अशी भाविकांची श्रद्धा होती. नागतीर्थाच्या काठावर त्र्यंबकेश्वर व महादेव अशी छोटी मंदिरे होती. १८७८ मध्ये रघुनाथराव औरंगाबादकर यांनी मंदिराच्या आवारात आणि बाहेर पाण्याचे हौद बांधले. डासांच्या वाढत्या उपद्रवामुळे पुणे नगरपालिकेने काही दशकांपूर्वी हे कुंड पूर्णपणे बुजवले.
नागेश्वर मंदिराभोवती एक भक्कम चिरेबंदी तटबंदी आहे. या तटबंदीमध्ये एक दुमजली प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराचा तळमजला पाषाणी बांधणीचा आहे आणि त्यामध्ये दोन्ही बाजूंना कक्षासने आहेत. 
वरच्या मजल्यावर असलेल्या नगारखान्यावर कौलारू छत आहे. नगारखाना हा नंतरच्या काळात बांधला गेला असावा, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. या दगडी बांधकामाच्या महाद्वारांना मोठ्या कमानी आहेत. या महाद्वारांचे बांधकाम मराठा वास्तुशैलीमध्ये केले गेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूस असलेल्या दगडी चौथऱ्यांवर हत्ती व कमलपुष्प अशी मांगल्याची चिन्हे कोरलेली आहेत. या मंदिराचे प्रांगण सुमारे १२८८ चौरस मीटर आहे.
मंदिराच्या सभोवती असलेली तटबंदीची भिंत एक मीटर रुंदीची आहे. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर मंदिराच्या फरसबंदी प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात सुस्थितीतील दोन दगडी दीपमाळा आहेत. प्रांगणात वृक्षाखाली हनुमान व गरुड यांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. येथेच बाजूला एक लहान शिवपिंडी सुद्धा आहे. मंदिराच्या आवारात ‘चंड’ नावाच्या एका संन्याशाची समाधी आहे. या समाधीस सोमसूत्री प्रदक्षिणा घालण्याची एक जुनी पद्धत आहे. मंदिराच्या गर्भगृहातून अभिषेकाचे पाणी ज्या मार्गाने बाहेर पडते त्या पाषाणी पन्हाळीला ‘सोमसूत्र’ म्हणतात. धार्मिक मान्यतेनुसार प्रदक्षिणा घालताना हे सोमसूत्र ओलांडणे निषिद्ध मानले जाते. त्यामुळे भाविक प्रदक्षिणा घालताना एका बाजूने या जलमार्गापर्यंत जातात आणि तिथे नमस्कार करून तो मार्ग न ओलांडता तिथूनच पुन्हा मागे फिरतात. यामुळे प्रदक्षिणेचा आकार इंग्रजी ‘U’ अक्षरासारखा होतो.
नागेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार सवाई माधवराव पेशवे यांच्या कारकीर्दीत १७८० मध्ये करण्यात आला. सावकार आबा शेलूकर यांनी मंदिराची डागडुजी आणि नगारखान्याचे बांधकाम पूर्ण केले. मंदिराचा सभामंडप सतराव्या शतकातील मराठा शैलीचा एक उत्तम नमुना आहे. सभामंडपात लाकडी स्तंभांच्या चार रांगा आहेत व त्यातील मधले स्तंभ पाषाणी पायावर उभे आहेत. स्तंभांवरील महिरपी तोरणांनी ते एकमेकांशी जोडलेले आहेत. सभामंडपाचे छत लाकडी आहे आणि त्यावर बारीक नक्षीकाम केलेले दिसते. येथे राजा रविवर्मा यांनी काढलेली दुर्मिळ पौराणिक चित्रे आहेत. सभामंडपात एका पाषाणी पीठावर नंदीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहे.
सभामंडपाच्या वरच्या मजल्यावर जाण्यासाठी बाहेरील बाजूने लाकडी जिने आहेत. सभामंडपात डाव्या बाजूला विठ्ठल व रखुमाई यांच्या मूर्ती आहेत. उजवीकडे एका पीठावर शनीदेवाची मूर्ती विराजमान आहे. सभामंडपाच्या पुढे पाषाणी बांधणीचे अंतराळ आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावर कीर्तिमुख कोरलेले आहे. अंतराळात गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीमध्ये दोन देवकोष्टके आहेत. या देवकोष्टकांत गणपती आणि पार्वतीच्या मूर्ती स्थापित आहेत. बंदिस्त अंतराळात हवा व उजेड येण्यासाठी दगडी जाळ्यांची वातायने आहेत. अंतराळाच्या छतावर मध्यभागी पद्मपुष्पाचे आणि बाजूने पर्णलतांचे नक्षीकाम केलेले आहे.
नागेश्वर मंदिराचे मुख्य गर्भगृह दगडी बांधणीचे आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार लाकडी आहे आणि त्यावर कोरीव नक्षीकाम आहे. गर्भगृह अंतराळाच्या स्तरापेक्षा चार ते पाच फूट खोल आहे. गर्भगृहात उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत. गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी शिवपिंडी आहे आणि तिच्या मागील भिंतीतील देवकोष्टकात पार्वतीची मूर्ती आहे. असे सांगितले जाते की या मोठ्या शिवलिंगाच्या खाली मूळ स्वयंभू लिंग आहे. गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर मारुती व गणपती यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहाचे छतही दगडी बांधकामाचे आहे. शिखराच्या तळाच्या भागात अनेक लहान उपशिखरे व त्यांवर कळस आहेत. शिर्षभागी आमलक आणि त्यावर कळस आहे. अंतराळाच्या छतावर चारही कोपऱ्यांवर मिनारसदृश लहान शिखरे आहेत. या चुनेगच्चीच्या शिखरावर पूर्वी पेशवाई शैलीतील पौराणिक चित्रे रंगवलेली होती. १९२१ मध्ये गोपाळराव आपटे यांनी या शिखराचा जीर्णोद्धार केला. हे शिखर सोळाव्या शतकातील मुस्लिम वास्तुशैलीचा प्रभाव दर्शवते.
नागेश्वर मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. महाशिवरात्रीच्या उत्सवासाठी येथे भाविकांची मोठी गर्दी जमते. श्रावण महिन्यात गोकुळाष्टमीचा सण दहा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. या प्रसंगी कीर्तन व प्रवचनांचे आयोजन केले जाते. मंदिरामध्ये पूर्वापार पंढरपूरकडे जाणाऱ्या संत नामदेवांच्या पालखीचा मुक्काम असतो. १८२४ मध्ये हरिपंत मोतीवाले यांनी मंदिराच्या आवारात दत्तमंदिर बांधले. या आवारात विठ्ठल-रखुमाई व मारुती यांची स्वतंत्र मंदिरे सुद्धा आहेत. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने या वास्तूला संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केले आहे. सकाळी ६ ते रात्री १० या वेळेत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
उपयुक्त माहिती
