नागदेवी मंदिर
दक्षिण मुंबईतील नागदेवी स्ट्रीट म्हणजे अरुंद रस्ते, दाटीवाटीने उभ्या असलेल्या नव्या-जुन्या इमारती व चाळी आणि वाहनांची प्रचंड वर्दळ असा भाग आहे. येथील एका जुन्या इमारतीमध्ये या परिसराच्या अधिष्ठात्री देवतेचे म्हणजेच नागदेवीचे छोटेसे मंदिर वसलेले आहे. मंदिर छोटेसे असले तरी त्याची ख्याती मात्र मोठी आहे. मुंबईतील नागवंशाची स्मृती जपणाऱ्या नागपाडा या परिसराजवळ वसलेल्या या मंदिरात नागपंचमीच्या दिवशी मोठी यात्रा भरते. येथील नागदेवी जागृत आहे आणि तिची मनोभावे पूजा केल्यास ती नवसास पावते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
मुंबई बेटांवर प्राचीन काळापासून शैव संप्रदायाचा प्रभाव आहे. शैव संप्रदायाने नागपूजेचा अंगीकार करून नागाला शंकराच्या गळ्यात स्थान दिले आहे. मुंबई हा कोकणाचा भाग आहे आणि या कोकणात प्राचीन काळी नागवंशीयांची मोठी वस्ती होती. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांनी ‘कोंकण व नागलोक’ या संकीर्ण निबंधात (‘राजवाडे लेखसंग्रह’, भाग २, पाने २२९-२३५) महीतलाच्या प्रदेशाला किंवा प्रदेशाच्या काही भागाला पुढे ‘अपरान्तक’ असे नाव पडल्याचे म्हटले आहे. नागांची विविध कुळे होती. वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, कालीय आणि कुकुण ही त्यातीलच काही कुळे होत. कुळांच्या या संस्कृत नावांवरून पुढे मराठीत आडनावे आली. त्यानुसार वासुकीवरून वासे व भासे, तक्षकवरून तखे व तिखे, कर्कोटकवरून कोकटे व गोकटे, कालीयवरून काळ्ये व काळे, तसेच कुकुणवरून कोंकणे अशी नावे पडली. यातीलच कुकुण या नागकुलातील एका पराक्रमी व्यक्तीवरून ‘कोंकण’ हे नाव पडले.
नागकुळांच्या मूळ निवासाचा प्रदेश नागलोक ऊर्फ महीतल ऊर्फ अपरान्त ऊर्फ कोंकण असा होता आणि तेथून ते सर्वत्र पसरले. काही काळ अन्य लोकांशी नागलोकांचा मोठा संघर्ष झाला. मात्र महाभारतात अर्जुनाचा विवाह उलूपी या नागकन्येशी झाला होता. त्यावरून नागवंशीय लोकांचे अन्य लोकांशी चांगले संबंध असल्याचे दिसते. रायगड जिल्ह्यातील नागाव, पाल, नागोठणे आणि तळे वगैरे प्रदेशात गोवर्धन ब्राह्मण अद्यापही आढळतात. ते नागांच्या पातालात राहणाऱ्या गोव्रत नामक ब्रह्मर्षीचे वंशज असावेत असेही इतिहासाचार्य राजवाडे यांनी म्हटले आहे. सातवाहन राजवंशातील बलाढ्य सातवाहन नृपती प्रथम सातकर्णी याची राणी नागनिका (इ.स.पू. दुसरे शतक) ही नागवंशी होती. साधारणतः इ.स.पू. १८५ ते इ.स. २२० या कालखंडात, क्षहरात वंशातील राजा नहपान याचा पाव शतकांचा कालखंड वगळल्यास, कोकण आणि अर्थातच मुंबई बेटांवर सातवाहनांची सत्ता होती.
पुढे इसवी सनाच्या नवव्या शतकापासून पुढची चारही शतके उत्तर कोकणच्या शिलाहार घराण्याची ठाणे आणि सध्याच्या मुंबई परिसरातील विविध बेटांवर सत्ता होती. इ.स. १०५० मध्ये अंबरनाथ येथील सुप्रसिद्ध शिवालय बांधणारे छित्त व मम्मुनी राजे हे याच शिलाहार घराण्यातील होते. वाळकेश्वर येथील वाळकेश्वर मंदिराची स्थापनाही शिलाहारांच्या काळात झाली होती. बाळकृष्ण बापू आचार्य आणि मोरो विनायक शिंगणे यांच्या ‘मुंबईचा वृत्तांत’ या पुस्तकाच्या अभ्यासपूर्ण संपादकीय प्रस्तावनेत बापूराव नाईक यांनी या शिलाहार राजांनीच मुंबई बेटात नागपूजा आणि ‘पाडा’ हा गाववाचक शब्द आणल्याचे म्हटले आहे. मुंबईच्या गॅझेटिअरचे संपादक एस. एम. एडवर्ड्स यांच्या मते, नागपूजेची प्राचीन प्रथा आणि शिलाहार राजे व त्यांच्या अनुयायांनी आणलेली द्रविडीय भाषाशैली यामुळेच नागपाड्यास हे नाव मिळाले असावे असा उल्लेख ‘द राईज ऑफ बॉम्बे : ए रेट्रोस्पेक्ट’ (१९०२, पाने २०) या ग्रंथात आढळतो. पूर्वी गुरे चरण्याची जागा असलेल्या या नागपाड्याजवळ नागदेवीचे हे मंदिर वसले आहे.
नागदेवीचे येथील स्थान किमान चार ते पाच शतके प्राचीन असल्याचे सांगण्यात येते. 
देवीच्या मंदिराच्या स्थापनेचा नेमका इतिहास अज्ञात आहे. स्थानिक जाणकारांच्या म्हणण्यानुसार या मंदिराची स्थापना कोळी लोकांनी केली होती. नागदेवी स्ट्रीटवरील ‘९२, नागदेवी मंदिर बिल्डिंग’ या इमारतीमध्ये हे मंदिर वसलेले आहे. या इमारतीच्या दर्शनी भागात मंदिराच्या नावाचा फलक लावलेला आहे. तेथील छोट्या बोळातून मंदिराकडे जाण्याचा मार्ग आहे. आत व्यावसायिक गाळ्यांच्या मध्ये हे छोटेसे मंदिर आहे. काही वर्षांपूर्वी या मंदिराची डागडुजी करण्यात आली. त्याच्या भिंतींना संगमरवरी टाइल्स लावून, तसेच आत फरसबंदी करून ते सुशोभित करण्यात आले. मंदिरात छोटासा मंडप व तीन गर्भगृहे आहेत. आत प्रवेश करताच समोरच नागदेवीचे गर्भगृह आहे. त्यात संगमरवरी अधिष्ठानावर नागदेवीची प्राचीन पाषाणमूर्ती विराजमान आहे. येथे एका चौरसाकार शिळेवर कोरलेले नागाचे पाच फणे अशी ही मूर्ती आहे. लोकदेवतांसमोर देण्यात येणाऱ्या बळींची स्मृती रक्तरंगी शेंदुराच्या स्वरूपात जतन करण्यात आलेली आहे. या मूर्तीलाही शेंदूर लावलेला आहे. या मूर्तीला एका मोठ्या संगमरवरी नागराजाने विळखा घातला आहे आणि मूर्तीवर आपल्या फण्याचे छत्र धरले आहे. नागदेवीच्या गाभाऱ्याबाहेर उजवीकडील देवळात हनुमानाची शेंदूरचर्चित पाषाणाची जुनी मूर्ती आहे. नागदेवीच्या मुख्य गर्भगृहाच्या उजवीकडील गर्भगृहात विठ्ठल-रुक्मिणीची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. या गर्भगृहाच्या बाह्यभिंतीवरील देवकोष्टकात गणेशाची मूर्ती आहे. याच्या उजवीकडील गर्भगृहात भूतलावर पितळी शाळुंका असलेली शिवपिंड विराजमान आहे. येथील शिवलिंगाच्या वर नागराजाने फणा धरलेला आहे. नजीकच शंकराचा मुखवटा आहे. गर्भगृहाच्या डाव्या कोपऱ्यात भैरवनाथाची पितळी मुखवटा लावलेली पाषाणमूर्ती आहे आणि उजव्या कोपऱ्यात शीतला मातेची पाषाणाची अनघड मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील देवकोष्टकात पार्वतीची संगमरवरात घडवलेली मूर्ती आहे. या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर नंदीची मूर्ती आहे.
सकाळी ५ ते दुपारी १२.३० आणि सायंकाळी ४ ते रात्री १० या कालावधीत या मंदिरात भाविकांना देवदर्शन करता येते. मंदिरात रोज सकाळी ७ वाजता, दुपारी १२, सायंकाळी ७ आणि रात्री ९.३० वाजता आरती केली जाते. नागपंचमी हा येथील सर्वांत महत्त्वाचा उत्सव आहे. या दिवशी येथे नागदेवीची विशेष पूजा केली जाते आणि अनेक महिला येथे नागदेवीच्या पूजनासाठी येतात. मुंबईतील विविध भागांतून येथे येऊन भाविक नागदेवीस दुधाचा नैवेद्य दाखवतात. याशिवाय येथे आषाढी व कार्तिकी एकादशी, शिवरात्र यांसारखे विविध सण व उत्सव साजरे केले जातात.
