मराठवाड्याच्या धार्मिक आणि ऐतिहासिक परंपरेत परभणी शहराला महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. याच ऐतिहासिक भूमीत वसलेल्या मृत्युंजय पारदेश्वर महादेव मंदिरात भाविकांना भव्य पारद शिवलिंगाचे दर्शन घडते. अध्यात्म आणि विज्ञानाची सुरेख सांगड साधत, हे मंदिर संपूर्ण संगमरवरी दगडात उभारले गेले आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात २५० किलो वजनाचे अद्वितीय पारद शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. या शिवलिंगाला ‘तेजोलिंग’ या नावाने ओळखले जाते. येथील पारद शिवलिंगाच्या दर्शनाने भाविकांना बारा ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाइतकेच पुण्य लाभते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. प्राचीन काळी या मंदिर परिसरात कौंडिण्य ऋषींची यज्ञशाळा होती, असा इतिहास सांगितला जातो.
हिंदू धर्मपरंपरेत आणि विशेषतः शैव पंथात पाऱ्याला अत्यंत पवित्र व विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. शिवशंकरांच्या अंशातून पाऱ्याची उत्पत्ती झाल्याची पौराणिक मान्यता आहे. पारद शिवलिंगाची पूजा केल्यास मनुष्याची सर्व पापे नष्ट होतात, असे मानतात. या शिवलिंगाच्या उपासनेमुळे सर्व सांसारिक सुखे प्राप्त होतात आणि मृत्यूनंतर मोक्ष मिळतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. पारद शिवलिंगाच्या पूजेमुळे व्यक्तीला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतात. तसेच आयुष्यात मान-सन्मान, उच्च पद आणि कीर्ती लाभते, असा उल्लेख ‘ब्रह्मपुराणात’ स्पष्टपणे आढळतो. हे शिवलिंग घरात ठेवल्यास तेथे लक्ष्मी, शिवशंकर आणि कुबेर यांचा कायम वास राहतो. या शिवलिंगातून निर्माण होणाऱ्या विशेष तरंगांमुळे आजूबाजूचे वातावरण शुद्ध आणि सकारात्मक राहते, असाही एक विश्वास आहे. ज्योतिषशास्त्रानुसार पारा हा बुध ग्रहाचे प्रतीक मानला जातो. 
पारा हा अनेक जीवनदायी औषधांचा मुख्य आधार असल्यामुळे आयुर्वेदात पाऱ्याला अमृताचा दर्जा दिला गेला आहे.
शिवशंकरांचे परमभक्त असलेले येथील महामंडलेश्वर श्री स्वामी सच्चिदानंद सरस्वती यांनी परभणीत पारद शिवलिंग असलेल्या एका भव्य मंदिराची उभारणी करण्याचा संकल्प केला होता. या पवित्र कार्यासाठी त्यांनी कौंडिण्य ऋषींची तपोभूमी असलेल्या ऐतिहासिक ठिकाणाची निवड केली. येथे प्राचीन काळी कौंडिण्य ऋषींनी कठोर तप आणि यज्ञ केले होते, अशी पौराणिक कथा प्रसिद्ध आहे. इ.स. १९८९ च्या सुमारास सुमारे चार हजार चौरस मीटर क्षेत्रफळाच्या विस्तीर्ण जागेत या मंदिराच्या बांधकामास रीतसर सुरुवात झाली. त्यानंतर इ.स. १९९२ मध्ये मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाले. सामान्य तापमानात पारा हा नेहमी तरल म्हणजेच द्रव स्वरूपात असतो. पाऱ्याला रासायनिक प्रक्रियेद्वारे घन स्वरूप देऊन त्याचे शिवलिंग तयार करण्यासाठी प्राचीन रसशास्त्रातील विविध विधी, नियम आणि तत्त्वांचा उपयोग करण्यात आला. या घन स्वरूप देण्याच्या प्रक्रियेत प्रामुख्याने पाऱ्याचे शुद्धीकरण करून गंधक आणि विशिष्ट औषधी वनस्पतींच्या अर्काचा मेळ घालण्यात आला. या संपूर्ण तांत्रिक व धार्मिक मार्गदर्शनासाठी उत्तर प्रदेशातील वाराणसी येथून विशेष विद्वान ब्राह्मणांना आमंत्रित करण्यात आले होते. 
पाऱ्याला घन स्वरूप देण्याच्या या कठीण प्रक्रियेला पूर्ण एक वर्षाचा कालावधी लागला. त्यानंतर इ.स. १९९३ मध्ये श्री स्वामी सच्चिदानंद सरस्वती यांच्या शुभहस्ते या मंदिरात पारद शिवलिंगाची शास्त्रोक्त पद्धतीने प्रतिष्ठापना करण्यात आली.
परभणी शहरातील नांदखेडा मार्गावर हे भव्य मंदिर स्थित आहे. मंदिराचे मुख्य महाद्वार सुमारे ८० फूट उंचीचे आहे. हे महाद्वार अतिशय आकर्षक पद्धतीने बांधलेले आहे. या महाद्वारातून मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश केल्यानंतर काही अंतरावर एक गोशाळा दिसते. याच परिसरात सध्या कौंडिण्य ऋषींच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ नव्या यज्ञशाळेची उभारणी करण्यात आली आहे. येथून काही पावले पुढे गेल्यानंतर मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार लागते. या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात मध्यभागी भगवान शिवशंकरांची एक देखणी मूर्ती बसवलेली आहे. या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत आल्यानंतर मोठ्या सभामंडपात प्रवेश होतो. या सभामंडपात डाव्या बाजूला सुरुवातीलाच एक पुस्तकालय आहे. या पुस्तकालयात विविध धार्मिक ग्रंथ आणि पूजेचे साहित्य विक्रीसाठी उपलब्ध असते. मंदिराच्या महाद्वाराजवळही अशाच प्रकारचे एक दुसरे पुस्तकालय चालवले जाते. 
सभामंडपात डाव्या बाजूला एकाच रांगेत महालक्ष्मी, सरस्वती, महाकाली आणि राधाकृष्ण यांची सुंदर मंदिरे उभारलेली आहेत. याच ठिकाणी स्वामी सच्चिदानंद सरस्वती यांची पवित्र गादी स्थापन केलेली आहे. या उपमंदिरांच्या समोरच एक छोटे शिवलिंग स्थापित आहे. या स्थानावरून अगदी जवळच कौंडिण्य ऋषींच्या मूळ यज्ञशाळेचे ऐतिहासिक ठिकाण आहे. सभामंडपातील एका भिंतीवर भगवान नटराजाची मनमोहक मूर्ती बसवलेली आहे.
सभामंडपातून काही पावले पुढे आल्यानंतर मृत्युंजय पारदेश्वर महादेवाचे मुख्य मंदिर लागते. या मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ असलेल्या पायऱ्यांनजीक शिवशंकरांचे वाहन असलेल्या नंदीची एक मोठी दगडी मूर्ती बसवलेली आहे. या नंदीमूर्तीच्या चौथऱ्याच्या दर्शनी भागावर मंगलकलशाचे चित्र रेखाटलेले आहे. सभामंडप आणि त्याच्या मध्यभागी असलेले गर्भगृह असे या मंदिराचे स्वरूप आहे. सभामंडपात दर्शनार्थी भाविकांच्या रांगेचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी रेलिंग बसवले आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला असलेल्या छोट्या देव्हाऱ्यात गणेशाची मूर्ती विराजमान आहे, 
तर उजवीकडील देव्हाऱ्यात माता अन्नपूर्णा देवीची मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. गर्भगृहासमोरील रेलिंगच्या अगदी मध्यभागी भगवान शिवाचा एक मुखवटा ठेवलेला दिसतो. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर गणेशाची छोटी मूर्ती कोरलेली आहे. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात एका मोठ्या शाळुंकेमध्ये हे मुख्य पारद शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. येथील शाळुंकेवर आणि पारद शिवलिंगावर चांदीच्या पत्र्याचे एक सुंदर आवरण चढवलेले आहे. या शिवलिंगाच्या समोर भगवान वासुकी नागाची पंचधातूची एक मोठी मूर्ती विराजमान आहे. इ.स. २०२२ मध्ये या नागदेवतेच्या मूर्तीची येथे स्थापना करण्यात आली. शिवलिंगाच्या मागच्या बाजूला असलेल्या भिंतीमधील देवकोष्टकात महादेवाची एक मूर्ती बसवलेली आहे. या मूर्तीच्या भोवती कोरीव काम केलेली प्रभावळ आहे. मंदिर परिसरात एक प्रशस्त सत्संग सभागृह बांधलेले आहे. या सभागृहात मंदिरातील सर्व प्रमुख धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
हे मंदिर दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि सायंकाळी ४ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांना दर्शनासाठी खुले असते. मंदिरात रोज सकाळी ६.३० वाजता प्रातःआरती होते. त्यानंतर सायंकाळी ७ वाजता सांजआरती केली जाते. 
संध्याकाळच्या या आरतीनंतर उपस्थित भाविक एकत्र बसून ‘शिव महिमा’ पाठाचे वाचन करतात. रात्री ९ वाजता शेजारती पूर्ण झाल्यावर मंदिराचे दरवाजे दर्शनासाठी बंद केले जातात. येथे येणाऱ्या भाविकांना रोज सकाळी शास्त्रोक्त पद्धतीने अभिषेक करण्याची सुविधा उपलब्ध आहे. या मंदिरात प्रामुख्याने रुद्राभिषेक, बेलपत्र अभिषेक आणि मोती अभिषेक यांसारखे विविध विशेष अभिषेक विधी पार पाडले जातात. मंदिरात दर रविवारी ज्ञानेश्वरी चिंतनाचा कार्यक्रम आयोजित केला जातो. तसेच दर महिन्याला येणाऱ्या पौर्णिमेला मंदिरात शास्त्रोक्त पद्धतीने होम-हवन केले जाते. चातुर्मासात येथे विविध आध्यात्मिक सत्संगांचे आयोजन केले जाते. वेगवेगळ्या शुभ मुहूर्तांवर पारदेश्वर महादेवाच्या या शिवलिंगाला अत्यंत आकर्षक पद्धतीने शृंगारले जाते.
या मंदिरात मकरसंक्रांत, होळी, महाशिवरात्र, कृष्णजन्माष्टमी, राधाष्टमी, रक्षाबंधन, नवरात्रोत्सव, दीपावली आणि गुरुपौर्णिमा यांसारखे सर्व प्रमुख हिंदू सण व उत्सव अत्यंत उत्साहाने साजरे केले जातात. त्यामध्ये महाशिवरात्र हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव मानला जातो. या विशेष दिवशी पहाटेपासूनच भगवान शंकराच्या दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी उसळते. महाशिवरात्रीनिमित्त येथे विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या दिवशी पारद शिवलिंगावर पाऱ्याचा विशेष अभिषेक केला जातो. श्रावण महिन्यातही येथे दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते. या श्रावण महिन्यात मंदिरात ‘श्रीमद् भागवतगीता कथा सप्ताहाचे’ आयोजन केले जाते. या कथेच्या प्रत्येक दिवशी दर्शनासाठी येणाऱ्या यात्रेकरू व भाविकांना महाप्रसादाचे वाटप केले जाते.
