मोतनाथ महादेव / थेकरनाथ महादेव मंदिर  

हरणी रोड, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

वडोदरा शहराचे रक्षक मानल्या जाणाऱ्या नवनाथ महादेवांच्या मंदिरांपैकी मोतनाथ महादेव मंदिर हे सर्वात मोठे आहे. नवनाथ महादेव मंदिरांमध्ये याचे स्थान चौथे आहे. एका दंतकथेनुसार, भगवान श्रीरामांनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती. हरणी परिसरातील हे मंदिर सुमारे ६०० वर्षांपूर्वी बांधले गेल्याचे मानले जाते. येथील अधिष्ठाता महादेव सदैव दिव्य चैतन्याच्या अवस्थेत असून सर्व भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करतात, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. तसेच, मोतनाथ महादेवाची भक्तीभावाने पूजा केल्यास निपुत्रिक दांपत्यांना अपत्यप्राप्ती होते, अशीही मान्यता आहे.

पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी वडोदरा ‘वटपद्रक’ किंवा ‘वटपद्रपूर’ म्हणून ओळखले जात असे आणि ते दाट जंगलांनी वेढलेले होते. ज्या वनक्षेत्रात आज मोतनाथ महादेव मंदिर आहे, त्याला ‘हिरण्यवन’ म्हटले जात असे, जे कालांतराने ‘हरणी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. हे जंगल एकेकाळी अनेक ऋषीमुनींच्या तपस्येचे ठिकाण होते. असे म्हटले जाते की, ऋषी विश्वामित्रांनी या ठिकाणी नवनाथांपैकी एक असलेल्या मोतनाथ महादेवाची स्थापना केली होती. परंतु, दुसऱ्या एका दंतकथेनुसार, भगवान राम, सीता आणि लक्ष्मणासह वनवासाच्या काळात येथे वास्तव्यास होते. भगवान राम शिवाची पूजा केल्याशिवाय अन्न ग्रहण करत नसत आणि जवळ कोणतेही शिवमंदिर नसल्यामुळे त्यांनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली. काही दंतकथांनुसार हे शिवलिंग स्वयंभू आहे.

वडोदरा शहरापासून सुमारे १० किमी अंतरावर हरणी गावात स्थित हे मंदिर मोतनाथ तलावाच्या समोर एका मोठ्या आवारात वसलेले आहे. हे मंदिर चारही बाजूंनी उंच संरक्षक भिंतींनी वेढलेले आहे. परिसराच्या प्रवेशद्वारावर घुमटाकार छताचे कमानीदार प्रवेशद्वार आहे. भाविकांच्या सोयीसाठी दर्शन घेण्यासाठी पत्र्याच्या शेडने झाकलेला मार्ग तयार करण्यात आला आहे. हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले असून मुख्य सभामंडपात जाण्यासाठी ११ पायऱ्या चढाव्या लागतात.

सभामंडप खुला असून तो नक्षीदार दगडी खांबांवर आधारलेला आहे. याला घुमटाकार रचना असून त्यावर सिंहाची मूर्ती आहे. छताच्या पुढच्या कोपऱ्यात तपस्व्यांच्या मूर्ती आहेत. घुमटाच्या खाली, एका उंच चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती असून समोर कासव आहे. मंदिरात एक छोटा गर्भगृह असून त्यात भगवान गणेश आणि हनुमानाची मंदिरे आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार दगडाचे बनलेले असून ते ‘त्रिशाखीय’ रचनेचे आहे. ललाट-बिंबाच्या ठिकाणी नृत्यमुद्रेतील भगवान गणेशाची शिल्पकला आहे. उत्तरंगावर कीर्तिमुखासारखी सजावट असून, त्यात भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मीच्या सूक्ष्म प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या मंदारकावरही कीर्तिमुखे आहेत.

गर्भगृहाच्या आत, जमिनीच्या पातळीपासून काही इंच खाली एका खड्ड्यात मोठे दगडी शिवलिंग स्थापित आहे. याभोवती अष्टकोनी पितळी पीठ (शालुंका) आहे. या पीठावर पवित्र ओंकारासह विविध शुभ चिन्हे कोरलेली आहेत. शिवलिंगाच्या वर एक मोठा पितळी जलाभिषेक पात्र (गलंतिका) टांगलेला आहे. पीठाच्या शेजारी पवित्र चरणपादुका आहेत. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर, एका पवित्र कोनाड्यात माता पार्वतीचे स्थान आहे.

मंदिराच्या गर्भगृहावर उंच ‘उरुशृंग’ प्रकारची शिखर आहे. यावर दोन थरांचा मोठा आमलक असून त्यावर कळस आहे. शिखराच्या चारही बाजूंना असलेल्या देवकोष्ठकांमध्ये भगवान गणेश, भगवान हनुमान आणि विविध देवींच्या प्रतिमा अत्यंत बारकाईने कोरलेल्या आहेत. त्यांच्या शैलीवरून ही शिल्पे बरीच प्राचीन असल्याचे दिसून येते.

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, जगद्गुरु शंकराचार्य, डोंगरे महाराज, भावनगरचे दयादिल महाराज, सावरकुंडलाचे गिरीबापू आणि सावलीचे स्वामीजी यांनी येथे शिवलिंगावर पवित्र रुद्राभिषेक केला आहे. मंदिरात महादेवाचे दर्शन सकाळी ७ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४:३० ते रात्री ८ वाजेपर्यंत घेता येते. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यात रात्री १२:३० पर्यंत दर्शनाची सोय असते. या पवित्र स्थळी भगवान शिवाची मनापासून भक्ती केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात, अशी दृढ श्रद्धा आहे. अनेक भाविकांचे असे मत आहे की, येथे विधीवत पूजा केल्यास विवाह इच्छुकांसाठी लग्नाचे योग लवकर जुळून येतात. महाशिवरात्रीच्या दिवशी महादेवाच्या दर्शनासाठी भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात. श्रावण महिन्यात येथे विविध धार्मिक विधी केले जातात. या पवित्र महिन्याच्या शेवटच्या सोमवारी, सकाळी ११:३० च्या सुमारास, शहरातील नऊ नाथ मंदिरांकडे जाणारी कावड यात्रा या पवित्र स्थळी पोहोचते. मंदिर प्रशासन या पवित्र मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या भाविकांसाठी अल्पोपहाराची व्यवस्था करते.

थेकरनाथ महादेव मंदिर

वडोदरातील नऊ पूजनीय नाथ मंदिरांपैकी एक असलेले थेकरनाथ मंदिर, महापालिकेच्या याकूतपुरा भागात स्थित आहे. वडोदराच्या नऊ नाथ मंदिरांमध्ये तिसऱ्या क्रमांकाचे स्थान असलेले हे पवित्र मंदिर, दोन शिवलिंगांचे निवासस्थान आहे ज्यांची पूजा केली जाते. यापैकी एक शिवलिंग स्वयंभू आहे, तर दुसरे विधीवत स्थापित केलेले आहे.

दगडाने बांधलेले हे मंदिर जमिनीपासून तीन फूट उंच चौथऱ्यावर उभे आहे. चार पायऱ्या चढल्यावर एक खुला चौक लागतो. या भागाचा वरचा भाग धातूच्या छताने झाकलेला आहे. येथे भाविकांसाठी बसण्याची व्यवस्था केली आहे. मंदिरात दोन गर्भगृह असल्याने, याला दोन घुमटाकार शिखरे आहेत. लोखंडी प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश केल्यावर, दोन्ही गर्भगृहांच्या समोर असलेल्या नंदीच्या जुळ्या मूर्तींचे दर्शन घडते. पवित्र कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि भगवान हनुमान विराजमान आहेत. दोन गर्भगृहांच्या मधील भिंतीवरील देवकोष्ठात भगवान रामाची मुकुटधारी प्रतिमा आहे. त्याखाली शेंदूरचर्चित भगवान गणेशाची मूर्ती आहे.

दोन्ही गर्भगृहांना कमानीदार प्रवेशद्वारे आहेत. गर्भगृहे सभासदाच्या तुलनेत थोड्या सखल पातळीवर स्थित आहेत. डाव्या गर्भगृहात, शिवलिंग संगमरवरी पिंडीने वेढलेले असून सर्पाने या शिवलिंगावर संरक्षणात्मक छत्र धरले आहे. वर असलेल्या अभिषेक पात्रातून (गळंतिका) पिंडीवर सतत जलाभिषेक होतो. पिंडीच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वतीचे पवित्र स्थान आहे. उजव्या गर्भगृहात, पाच पवित्र धातूंपासून (पंचधातू) बनवलेले आसन आहे, ज्यावर शंख कोरलेला आहे. येथे असलेल्या शिवलिंगावर पंचधातूंचा सर्प संरक्षणात्मक छत्र म्हणून आहे. या शिवलिंगावरही वरच्या भागातील अभिषेक पात्रातून सतत जलाभिषेक होतो. याच्या वर एक चांदीचे छत्र लटकवलेले आहे.

अनेक वर्षांपूर्वी, पितळ खाडेवाला समाजाच्या सदस्यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. परिणामी, दुसऱ्या शिवलिंगालाही ‘पितळ खाडेवाला’ या नावाने ओळखले जाते. महाशिवरात्री आणि संपूर्ण श्रावण महिन्यात या पवित्र स्थळी विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. श्रावण महिन्यात, भक्त येथे जप आणि तप करतात. श्रावणाच्या शेवटच्या सोमवारी, नगरपालिकेतून निघणारी कावड यात्रा या पवित्र स्थळी पोहोचते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये 

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ७ किलोमीटर अंतरावर स्थित
  • गुजरातमधील अनेक शहरांतून वडोदरासाठी राज्य परिवहन आणि रेल्वे सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयीस्कर पर्याय उपलब्ध
Back To Home

मंदिरे