परभणी जिल्ह्यातील मानवत हे शहर संपूर्ण मराठवाडा परिसरात एक प्रसिद्ध व्यापारी बाजारपेठ म्हणून ऐतिहासिक काळापासून ओळखले जाते. या शहराच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनात जुन्या मानवतच्या वेशीवर वसलेले मोटा मारुती मंदिराचे स्थान अनन्यसाधारण असे आहे. हे मंदिर मानवत शहराचे मुख्य ग्रामदैवत आहे. येथील मारुती शहराचा रक्षक आणि संकटमोचक मानला जातो. गावातील बहुतांश नागरिकांच्या दिवसाची सुरुवात या मंदिरातील मारुतीच्या दर्शनाने आणि नामस्मरणाने होते. जुन्या दगडी रचनेला आधुनिक स्थापत्यकलेची जोड देऊन उभारलेले हे मंदिर मानवत शहरातील व परभणी जिल्ह्यातील हजारो भाविकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान बनले आहे.
मानवतच्या या मोठ्या मारुती मंदिराचा इतिहास प्राचीन आहे. हे स्थान सुमारे ७०० ते ८०० वर्षे जुने असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराच्या स्थापनेविषयी आणि मारुतीच्या मानवत येथील आगमनाविषयी आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी मानवत गावात झारे नावाचे एक भक्त राहत होते. ते मारुतीरायाचे निस्सीम उपासक होते. 
मानवतपासून काही अंतरावर असलेल्या पिंपळगाव येथील मारुती मंदिरामध्ये ते रोज पायी जाऊन देवाची पूजा-अर्चा आणि सेवा करत असत. उत्तर वयात शारीरिक थकव्यामुळे झारे यांना रोज पिंपळगावला जाणे अशक्य होऊ लागले. तरीही त्यांनी आपल्या सेवेत खंड पडू दिला नाही. त्यांच्या या भक्तीवर प्रसन्न होऊन मारुतीने त्यांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले आणि त्यांच्यासोबत मानवत येथे येण्याचे मान्य केले. त्यावेळी देवाने त्यांच्यासमोर एक अट घातली की प्रवासादरम्यान भक्ताने सतत पुढे चालायचे आणि कोणत्याही परिस्थितीत मागे वळून पाहायचे नाही. भक्ताने मागे पाहिल्यावर देव त्याच ठिकाणी स्थापित होईल, अशी ती अट होती. झारे देवाला मागे ठेवून पुढे चालत राहिले. ते जेव्हा मानवत गावाच्या सीमेवर म्हणजेच जुन्या वेशीजवळ आले, तेव्हा त्यांनी उत्सुकतेपोटी मागे वळून पाहिले. मारुती अटीनुसार त्याच क्षणी वेशीवर कायमचे थांबले आणि तिथेच त्यांची स्थापना झाली. यामुळेच या मंदिराला ‘वेशीतला मोठा मारुती’ असे म्हटले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार, मंदिर स्थापन करणाऱ्या झारे कुटुंबाच्या मूळ घराच्या विहिरीपासून ते थेट या मारुती मंदिराच्या गर्भगृहापर्यंत एक गुप्त भुयारी मार्ग होता. या ऐतिहासिक मंदिराचा आतापर्यंत तीन वेळा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे.
काही वर्षांपूर्वी झालेल्या जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला सध्याचे आधुनिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
हे मंदिर एका उंच जगतीवर म्हणजेच मजबूत चौथऱ्यावर उभारलेले आहे. मंदिराच्या मुख्य भागात प्रवेश करण्यासाठी समोरील बाजूस पाच पायऱ्या आहेत. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना सुरक्षेसाठी स्टेनलेस स्टीलचे कठडे बसवण्यात आलेले आहेत. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबस्थानी गणेशाची शेंदूरचर्चित छोटी मूर्ती व पायरीजवळ कीर्तिमुख आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दीपकोष्टके आहेत. या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या छोटेखानी सभामंडपात प्रवेश होतो. या सभामंडपात गर्भगृहासमोर जमिनीवर पाषाणात कोरलेली एक मोठी कासवमूर्ती म्हणजेच कूर्मशिल्प आहे. सभामंडपाच्या पुढे गर्भगृहाची रचना आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर एक मोठा देव्हारा आहे. या देव्हाऱ्यात मूर्तींची स्थापना केलेली आहे. या वज्रपीठावर डाव्या बाजूला मारूतीची पहिली शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. या मारूतीच्या हातात गदा आहे. मध्यभागी माता गजलक्ष्मी कमलासनावर विराजमान आहेत. त्यांच्या दोन्ही बाजूंनी दोन हत्ती आपल्या सोंडेने माता लक्ष्मीवर जलाभिषेक करत आहेत. 
या मूर्तीच्या मागच्या बाजूला माडाची म्हणजेच नारळाची झाडे कोरलेली आहेत. उजवीकडे मारूतीची दुसरी शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. सामान्यतः हनुमान मंदिरांमध्ये केवळ मारुतीची एकच मूर्ती पाहायला मिळते. येथे मात्र दोन मारुतीच्या मूर्तींच्या मधोमध ऐश्वर्याची देवता माता लक्ष्मीची मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. या गजलक्ष्मी आणि जुळ्या मारुतींच्या संरचनेमागील नेमके ऐतिहासिक कारण स्पष्ट नाही. हे स्थान समृद्धी देणारे मानले जाते. या तिन्ही मूर्तींच्या मागे काचेच्या रंगीत तुकड्यांचे म्हणजेच ग्लास मोझॅक वर्कचे नक्षीकाम असलेली महिरप आहे.
नागर स्थापत्यशैलीच्या धर्तीवर बांधलेले बहुरंगी आणि बहुमजली शिखर हे या मंदिराचे आकर्षण आहे. हे शिखर विविध रंगांनी सजवलेले आहे. शिखराच्या प्रत्येक थरावर विविध देवी-देवता आणि संतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या खालच्या थराच्या दोन्ही कोपऱ्यांवर दोन हत्तींची शिल्पे म्हणजेच गजथर कोरलेले आहेत. हे हत्ती आपल्या सोंडेत पुष्पमाला धारण करून स्वागत करत असल्याच्या मुद्रेत दिसतात. मंदिराच्या शिखरावर सोनेरी कळस आहे.
मानवतच्या या मोठ्या मारुती मंदिरात वर्षभर धार्मिक कार्यक्रमांची रेलचेल असते. येथील मारुती नवसाला पावणारा देव म्हणून प्रसिद्ध असल्यामुळे दररोज शेकडो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. चैत्र पौर्णिमेला होणारा हनुमान जयंती उत्सव हा या मंदिरातील सर्वात मोठा आणि मुख्य वार्षिक सोहळा आहे. या दिवशी मारुतीरायाचा भव्य प्रकटोत्सव साजरा केला जातो. हनुमान जयंतीनिमित्त मानवत शहरात मारुतीरायाची भव्य पालखी काढली जाते. या सोहळ्यात पारंपरिक पोशाखात भाविक सहभागी होतात. यामुळे संपूर्ण शहराला जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. आजूबाजूच्या पंचक्रोशीतील आणि परभणी जिल्ह्यातील अनेक कुटुंबे येथे नवस बोलतात. नवस पूर्ण झाल्यावर हनुमान जयंतीला किंवा प्रत्येक शरीवारी आणि मंगळवारी देवाला शेंदूर, तेल आणि उडीद अर्पण करून नवस फेडण्याची प्रथा आजही पाळली जाते. साधारणतः पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
