मोठा बलियादेव मंदिर

पोर, तालुका: वडोदरा, जिल्हा: वडोदरा

गुजरात आणि राजस्थानमध्ये खाटू श्याम म्हणून पूजले जाणारे बलियादेव हे पांडव राजकुमार भीम यांचे नातू बर्बरीक असल्याचे मानले जाते. या देवतेचे प्रसिद्ध मंदिर पोर गावात स्थित आहे, ज्याला ‘मोठा बलियादेव मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. या मंदिराचा उल्लेख स्कंद पुराणातही आढळतो. या मंदिरात बर्बरीक यांच्या मस्तकाची पूजा केली जाते आणि भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की त्यांच्या आशीर्वादाने त्वचेचे आजार बरे होतात. नवस पूर्ण झाल्यावर किंवा चैत्र महिन्यात मंदिरात जाऊन ‘ताडा’ (एक थंड पेय) पिणे किंवा इतर थंड पदार्थ सेवन करण्याची परंपरा आहे.

दंतकथेनुसार, ज्या ठिकाणी आज मंदिर आहे, तो प्रदेश एकेकाळी हिडिंबवन म्हणून ओळखला जात असे, जिथे भीमची पत्नी हिडिंबा राहत असे. त्यांचा मुलगा घटोत्कच तिच्यासोबत राहत होता आणि त्याने कटकांता नावाच्या राक्षसीशी विवाह केला होता. कुरळ्या केसांसह जन्मलेल्या त्यांच्या मुलाचे नाव बर्बरीक होते, ज्याला सुहम्मद असेही म्हटले जाते. भगवान श्रीकृष्णाच्या मार्गदर्शनानुसार, बर्बरीकने नवदुर्गेची तपश्चर्या केली आणि अमरत्वाचे वरदान प्राप्त केले. त्याने भगवान शिवालाही प्रसन्न करून तीन शक्तिशाली बाण मिळवले, ज्यांच्या मदतीने तो कोणतेही युद्ध जिंकू शकत होता. त्याने आपल्या मातेला वचन दिले होते की, युद्धात जो पक्ष कमकुवत असेल, तो त्याच्या बाजूने लढेल.

तथापि, बर्बरीकच्या शक्तीची जाणीव असलेल्या भगवान श्रीकृष्णाने त्याला समजावून सांगितले की, तो ज्या बाजूने सामील होईल, दुसरी बाजू कमकुवत होईल. अशा प्रकारे, त्याला वारंवार बाजू बदलावी लागेल, ज्यामुळे शेवटी तोच एकमेव योद्धा शिल्लक राहील. हे टाळण्यासाठी, कृष्णाने बर्बरीककडे दान म्हणून त्याचे मस्तक मागितले. बर्बरीक तयार झाला, परंतु त्याला कुरुक्षेत्राचे युद्ध पाहण्याची इच्छा होती. कृष्णाने त्याचे मस्तक कुरुक्षेत्रावरील एका टेकडीवर ठेवून त्याची इच्छा पूर्ण केली, जेणेकरून तो युद्ध पाहू शकेल.

असे मानले जाते की अनेक वर्षांनंतर, बर्बरीकचे मस्तक आजच्या राजस्थानमधील खाटू नावाच्या गावात सापडले, जिथे एका स्थानिक राजाने त्यांच्या सन्मानार्थ एक मंदिर बांधले, जे आज खाटू श्यामजी मंदिर म्हणून ओळखले जाते. गुजरातमध्ये बर्बरीकची बलियादेव म्हणून पूजा केली जाते आणि अनेक गावांमध्ये त्यांना समर्पित मंदिरे आढळतात. पोर येथील मोठा बलियादेव मंदिर अद्वितीय आहे. याच्या रचनेवर शिखर टिकू शकत नाही. शिखर बांधण्याचे तीन अयशस्वी प्रयत्न झाले आहेत, जे सर्व बांधकामानंतर लगेच कोसळले. चौथ्या प्रयत्नादरम्यान, बलियादेव यांनी मंदिराच्या पुजाऱ्याला स्वप्नात दर्शन देऊन सांगितले, ‘मला खुल्या आकाशाखाली राहायचे आहे. जर पुन्हा शिखर बांधले, तर मी ते नष्ट करेन.’
तेव्हापासून, आणखी कोणतेही प्रयत्न केले गेले नाहीत. नंतर माकडांना दूर ठेवण्यासाठी शिखराच्या जागी पितळी जाळी बसवण्यात आली. १९९२ मध्ये मंदिराचे नूतनीकरण करण्यात आले आणि २०१९ मध्ये सुमारे ₹५.६० कोटी खर्चून केलेल्या मोठ्या जीर्णोद्धारानंतर, मंदिर आणि परिसराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले. जिल्हा प्रशासन मंदिराचे व्यवस्थापन करते आणि भक्तांकडून मिळणाऱ्या देणग्यांमधून त्याचे कामकाज आणि विकास केला जातो.

मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर आणि समोरच्या भागात पूजा साहित्य, थंड पेये, मिठाई आणि चटपटीत लोणचे विकणाऱ्या दुकानांच्या रांगा आहेत. मुख्य प्रवेशद्वार भव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, ज्याला पिरॅमिड शैलीतील शिखरांनी युक्त तीन मजबूत चौकोनी दरवाजे आहेत. आत प्रवेश केल्यावर एक सभामंडप आहे, ज्याच्या भिंतींवर विविध देवतांची चित्रे कोरलेली आहेत.

येथे एक मोठी तराजूही ठेवलेली आहे, जिथे भक्त आपल्या नवजात बालकांना तोलतात आणि मुलाच्या वजनाइतके धान्य किंवा वस्तू दान करतात. जवळच्या एका छोट्या मंदिरात अखंड ज्योत तेवत असते. सभामंडपाच्या मध्यभागी, एका गोलाकार चबुतऱ्यावर बलियादेव आणि शीतला देवीच्या मूर्ती विराजमान आहेत. बलियादेव यांच्या मूर्तीवर चांदीचा छत्र आहे. त्यांच्याभोवती बलियादेव यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण मिशा असलेल्या चार मूर्ती आहेत. मंदिराच्या मागील बाजूस भक्तांना बसण्यासाठी जागा आहे आणि भोजनाची व्यवस्था उपलब्ध आहे. एका मंचाजवळ बलियादेव आणि भगवान श्रीकृष्णाच्या मोठ्या मूर्ती आहेत. मंदिरात वीस पुजारी आळीपाळीने पूजाविधी करतात.

बलियादेव हे इच्छा पूर्ण करणारे दैवत म्हणून पूजले जातात, ज्यामुळे दूरवरून भक्त येथे येतात. रविवार, मंगळवार आणि गुरुवारी मंदिरात विशेष गर्दी असते. होळीनंतर आणि चैत्र महिन्यात येथे मोठी गर्दी होते, जेव्हा शेकडो महिला स्वतःच्या आणि आपल्या मुलांच्या उत्तम आरोग्यासाठी प्रार्थना करण्यासाठी मंदिरात येतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • वडोदरा शहरापासून २१ किमी अंतरावर स्थित
  • वडोदरा येथून राज्य परिवहन (एसटी) बसेस उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्यासाठी आणि जेवणासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध
Back To Home