मेलडी माता मंदिर

वलसाण, ता./जि. आणंद

आणंद जिल्ह्यातील आणंद-सोजित्रा मार्गावर वसलेले वलसाण येथील मेलडी माता मंदिर हे भाविकांसाठी अत्यंत ‘जागृत’ देवस्थान मानले जाते. हजारो भाविक या लोकदेवतेकडे गाढ श्रद्धेने ‘मानता’ (नवस) मागतात. संतती प्राप्ती, धन-संपत्तीची वृद्धी आणि परदेश प्रवासासाठी व्हिसा मिळणे यांसारख्या इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून भाविक येथे येतात. नवस पूर्ण झाल्यावर आईला नारळ, गूळ, लाल वस्त्र आणि धूप अर्पण करण्याची प्रथा आहे. देवीचे मूळ स्थान मंदिर परिसरातील एका ‘सिंदुरिया केरडा’ वृक्षाजवळ आहे. दर रविवारी येथे ‘दर्शना’साठी भाविकांची मोठी गर्दी असते.

स्थानिक लोककथेनुसार, सुमारे २५० वर्षांपूर्वी वंजारी समाजातील लोक – जे विहिरी आणि ‘बारव’ (पायऱ्यांच्या विहिरी) बांधण्याचे काम करणारे भटक्या जमातीचे होते – ते गावगावी फिरत असत. प्रवासादरम्यान ते वलसाण गावात पोहोचले. एका ‘सिंदुरिया केरडा’ वृक्षाखाली मुक्काम करून त्यांनी सोबत आणलेल्या देवीच्या मूर्तीची आणि ‘पादुकांची’ पूजा केली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी घाईघाईत निघताना प्रवाशांकडून चुकून मूर्ती आणि पादुका तिथेच राहिल्या. संध्याकाळच्या प्रार्थनेच्या वेळी ही चूक लक्षात येताच ते धावत वलसाणला परतले. मूर्ती उचलून नेण्याचे त्यांनी खूप प्रयत्न केले, पण ती जागची हलली नाही. त्याच क्षणी देवी प्रकट झाली आणि तिने ‘दृष्टांत’ दिला, ‘आतापासून, लोकांचे दुःख दूर करण्यासाठी मी येथेच वास्तव्य करेन.’ दशके उलटली, आजूबाजूचा परिसर घनदाट जंगलात रूपांतरित झाला आणि झाडाखालील मूर्ती जमिनीत गाडली गेली. कालांतराने, भगवानदास पटेल नावाच्या एका ग्रामस्थाला जमीन खोदताना ही प्राचीन मूर्ती सापडली. त्यानंतर, भगवानदास आणि गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन या ठिकाणी मेलडी मातेची मूर्ती प्रतिष्ठित केली आणि मंदिर उभारले.

शास्त्रानुसार, प्राचीन काळी सौराष्ट्र प्रदेशात अमरुवा नावाच्या अत्यंत क्रूर राक्षसाचा वध करण्यासाठी देवी उमा पृथ्वीवर प्रकट झाली. देवीच्या तेजाने घाबरून तो राक्षस एका मृत गाईच्या अपवित्र कातडीत लपला. या कृत्यामुळे संतप्त होऊन देवी उमेने आपल्या हाताचे तळवे एकमेकांवर घासले आणि त्यातून पडलेल्या ‘मळा’पासून एक अत्यंत तेजस्वी दिव्य कन्या जन्माला आली. ‘मळा’पासून जन्म झाल्यामुळे त्या कन्येचे नाव ‘मेलडी’ ठेवण्यात आले. मेलडी मातेने त्यानंतर अमरुवाचा वध करून सौराष्ट्राला त्याच्या दहशतीतून मुक्त केले. या विजयानंतर, देवी उमेने मेलडी मातेला देवी चामुंडेच्या भेटीला पाठवले, जिने तिचे सामर्थ्य पारखण्यासाठी तिला कामरूप प्रदेशात धाडले. तिथे आपल्या दैवी शक्तीचा वापर करून मेलडी मातेने दुष्ट ‘तांत्रिक’ शक्तींना एका काळ्या बोकडात रूपांतरित केले आणि त्यांच्या ऊर्जा एका बाटलीत बंद केल्या. पराभूत दुष्टांचे प्रतीक असलेला हा काळा बोकड तिने आपले कायमस्वरूपी ‘वाहन’ म्हणून स्वीकारले. ‘मूर्तीशास्त्रानुसार’, मेलडी माता पारंपारिक लाल साडी आणि आदिवासी दागिन्यांनी सजलेली एक तरुण स्त्री म्हणून दिसते. काळ्या बोकडावर आरूढ झालेली ही अष्टभुजा देवी त्रिशूळ, तलवार, कमळ, चक्र, खंजीर आणि गदा धारण करते, तर एका हातात तिने पकडलेल्या तांत्रिक शक्तींची बाटली असते. तिचा एक हात ‘अभय मुद्रे’त असतो.

मेलडी मातेचे मंदिर हिरवेगार आणि निसर्गरम्य परिसरात उभे आहे. रस्त्याला लागून असलेला एक भव्य तीन मजली दरवाजा एका विस्तीर्ण, फरसबंदी अंगणात नेतो. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना ‘द्वारपाल’ आणि ‘गजराज’ (हत्ती) यांच्या मूर्ती आहेत. दरवाजाच्या दुसऱ्या मजल्यावर ‘नगरखाना’ आहे, तर शिखरासारख्या रचनेवर एक मोठे घड्याळ आहे. अंगणात एका बाजूला पार्किंगची सोय आहे आणि दुसऱ्या बाजूला मोठे ‘भोजनालय’ आहे, जे रविवारी आणि उत्सवांच्या वेळी हजारो भाविकांना ‘महाप्रसाद’ वाटण्यासाठी उभारले आहे. मुख्य मंदिर उंच चौथऱ्यावर बांधलेले आहे. मेलडी माता मंदिर ट्रस्टने मूळ मंदिराच्या जागी एक भव्य वास्तू उभारली आहे. ८ मे २०२२ रोजी ‘जीर्णोद्धार’ पूर्ण झाल्यानंतर ही सध्याची रचना पूर्ण झाली. मंदिर वास्तुकलेमध्ये तीन ‘दर्शनमंडप’, एक ‘सभामंडप’, एक ‘अंतराळ’ आणि तीन ‘गर्भगृहे’ आहेत. सुमारे १५ पायऱ्या चढून ‘मुखमंडपात’ प्रवेश केला जातो. या अर्ध-खुल्या मंडपाच्या खांबांवर, भिंतींवर आणि ‘शिखरावर’ उत्कृष्ट कोरीव काम आहे. सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूंना दर्शन गॅलरी आहेत आणि नृत्य व संगीत मुद्रेतील स्त्रियांच्या सुंदर कोरीव कामांनी सजवलेले खांब आहेत. अंतराळात असलेल्या कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि इतर विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर द्वारपाल आणि वर ‘तोरण’ नक्षीकाम असलेल्या ‘द्वारशाखा’ आहेत. एका सुंदर सुवर्ण ‘मखरात’ आणि ‘वज्रपीठावर’ मेलडी मातेची मूर्ती विराजमान आहे. मंदिराला तीन शिखरे आहेत. मंदिराच्या मागे, ‘प्रदक्षिणा’ मार्गावर प्राचीन ‘सिंदुरिया केरडा’ वृक्ष आहे. भाविकांच्या दर्शनासाठी या झाडाजवळ, जिथे देवीचे मूळ स्थान होते, तिथे एक छोटे मंदिर बांधले आहे.

चैत्र आणि अश्विन महिन्यातील नवरात्री उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. अश्विन नवरात्री दरम्यान, ‘सुवर्ण नवरात्री महोत्सव’ आयोजित केला जातो, जिथे पारंपारिक वेशभूषेतील भाविक ‘रास-गरबा’ आणि ‘दांडिया’ खेळतात. संध्याकाळी, मातीच्या पणत्यांमध्ये असंख्य दिवे प्रज्वलित करून ‘महाआरती’ केली जाते. वैशाख शुद्ध द्वितीयेचा दिवस, ज्या दिवशी देवी ‘सिंदुरिया केर्डा’ वृक्षाजवळ प्रकट झाली, तो दिवस वर्धापन दिन म्हणून साजरा केला जातो.

दर रविवारी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. गव्हाचे पीठ, गूळ आणि तेल वापरून तयार केलेला ‘जागरा’ नावाचा एक विशेष नैवेद्य ‘प्रसाद’ म्हणून वाटला जातो.

मेलडी मातेची पूजा केल्याने अमेरिकन व्हिसा मिळवण्यातील अडथळे दूर होऊन यश मिळते, अशी सर्वत्र श्रद्धा आहे. व्हिसा मिळाल्यावर, भक्त मातेला नारळ, गूळ, लाल वस्त्र आणि धूप अर्पण करतात.

उपयुक्त माहिती 

  • आनंद शहरापासून ७ किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील विविध शहरांतून आनंदपर्यंत राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • आनंद ते वलसाणपर्यंत जाण्यासाठी GSRTC बसेस आणि खाजगी वाहनांचे पर्याय उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ८८४९४१११६१; पुजारी, मोबाईल: ९८२५७८६६७६.
Back To Home