मेलडी माता मंदिर

कडी, ता. कडी, जि. मेहसाणा

उत्तर गुजरातमधील कडी शहराच्या अगदी मध्यवर्ती भागात, एकेकाळी ऐतिहासिक राजवाडा असलेल्या इमारतीच्या सातव्या मजल्यावर मेलडी मातेचे पवित्र स्थान विराजमान आहे. भाविकांसाठी हे देवस्थान अत्यंत आध्यात्मिक महत्त्व असलेले आहे. या देवीला स्थानिक लोक ‘मल्हाररावनी मेलडी’ आणि ‘कंगारावली माता’ म्हणून ओळखतात. त्यांचे मूळ स्थान जसलपूर गावातील एका ‘वाव’ (बारव) मध्ये सात किलोमीटर अंतरावर आहे. असे म्हटले जाते की, सात शतकांपूर्वी सूर्योदयाच्या नेमक्या क्षणी देवी या बारवेमध्ये प्रकट झाली, त्यामुळे त्यांना ‘उगती माता’ असे संबोधले जाते. मानवाचे सहा आंतरिक शत्रू – काम, क्रोध, मद, लोभ, मोह आणि मत्सर (षड्रिपू) यांचा नाश करणारी देवी म्हणून त्यांची ख्याती आहे. गुजरात, राजस्थान आणि पश्चिम भारतातील अनेक ग्रामीण कुटुंबांसाठी त्या ‘कुलदेवी’ म्हणून पूजनीय आहेत.

कडी हे शहर अनेक शतकांचा वारसा लाभलेले आहे. प्राचीन काळी हे ‘कटीपूर’ म्हणून ओळखले जात असे, त्यानंतर ‘मजबूत किल्ला’ असा अर्थ असलेल्या ‘कडी’ या नावाने ते प्रस्थापित झाले. काही इतिहासकारांच्या मते हे नाव ‘कृडी’ या संस्कृत शब्दापासून आले आहे. वसाहतकाळात, कडी हे बडोद्याच्या गायकवाड घराण्यांतर्गत एक महत्त्वाचे संस्थान होते. बडोद्याचे खंडेराव गायकवाड यांचे धाकटे बंधू मल्हारराव गायकवाड हे कडीवर राज्य करत होते. मल्हारराव हे रागीट स्वभावाचे आणि नास्तिक प्रवृत्तीचे होते असे मानले जाते. दंतकथा अशी आहे की, जसलपूरजवळील जंगलात शिकार करत असताना त्यांना उत्कृष्ट संगमरवरातून घडवलेली एक बारव (वाव) सापडली. त्यांनी ती वाव पाडून त्यातील कोरीव दगड वापरून स्वतःचा राजवाडा बांधण्याचा निश्चय केला. देवीची भक्त असलेल्या हिरू दोशी नावाच्या एका वृद्ध महिलेने राजाला ती वास्तू न पाडण्याची विनंती केली, परंतु राजाने तिची विनंती धुडकावून लावली. राजाने दगड कापून ते बैलगाड्यांत भरून कडीला नेण्याचा आदेश दिला. मात्र, प्रचंड प्रयत्नांनंतरही गाड्या जागच्या हलल्या नाहीत. तेव्हा राजाने हत्तींच्या मदतीने त्या हलवण्याचा आदेश दिला. जसलपूरहून विसलपूरमार्गे ही मिरवणूक जात असताना, देवीने ‘हाथी टेंबा’ नावाच्या टेकडीवर म्हशीचे रूप धारण केले. या रूपात तिने हत्तींवर हल्ला केला आणि त्यांना जमिनीत गाडून टाकले—हे ठिकाण आजही ‘हाथी टेंबा’ या नावाने ओळखले जाते. तरीही न डगमगता, मल्हाररावांनी आपला हट्ट कायम ठेवला आणि शेवटी कडीमध्ये सात मजली राजवाडा पूर्ण केला. मात्र, तो पूर्ण झाल्याच्या त्याच रात्री वास्तू कोसळली. असे सलग सात वेळा घडले. निराश झालेल्या राजाने शुभ मुहूर्त काढणाऱ्या ज्योतिषांनाच कैद केले. अखेर, मल्हाररावांनी ईश्वरी इच्छेला शरण जाऊन १५१ भुवांना (पुजारी भक्तांना) बोलावले. बेरवा गावातील जीवन नावाच्या एका भुवाने, उकळत्या तेलात बसून आणि न फुटता पात्रातून भोपळा बाहेर काढून देवीची शक्ती सिद्ध केली. त्यानंतर एका आकाशवाणीने राजाला आज्ञा दिली की, जर देवीची स्थापना सातव्या मजल्यावर केली तरच राजवाडा टिकून राहील. मल्हाररावांनी क्षमा मागितली आणि अशा प्रकारे राजवाड्याच्या शिखरावर देवीचे मुख्य स्थान प्रस्थापित झाले.

मेलडी मातेच्या उत्पत्तीबद्दलची आख्यायिका तितकीच प्रभावी आहे. असे सांगितले जाते की, प्राचीन काळी अमरुवा नावाच्या राक्षसाने सौराष्ट्र प्रदेशात मोठा हाहाकार माजवला होता. जेव्हा देवी उमा (पार्वती) ने त्याचा वध करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा तो एका मृत गाईच्या शरीरात लपला. अपवित्र कातडीला स्पर्श करण्यास नकार देऊन, उमेने रागाने आपले हात एकमेकांवर घासले. तिच्या हातांच्या ‘मल’ (अशुद्धी/घाण) पासून एका लहान मुलीची निर्मिती झाली. ‘मल’ पासून जन्म झाल्यामुळे तिचे नाव ‘मेलडी’ ठेवण्यात आले. तिने अमरुवा राक्षसाचा वध केला आणि त्यानंतर तिला चामुंडा मातेकडे पाठवण्यात आले. तिची परीक्षा घेण्यासाठी, चामुंडा मातेने तिला कामरूप प्रदेशात पाठवले, जिथे मेलडी मातेने सर्व नकारात्मक ऊर्जांचे रूपांतर एका काळ्या बोकडात केले, ज्याला तिने आपले वाहन म्हणून स्वीकारले. प्रसन्न होऊन, चामुंडा मातेने तिला कलियुगात भक्तांच्या संरक्षणाची जबाबदारी सोपवली. नवदुर्गांच्या आशीर्वादाने युक्त, आठ भुजा असलेल्या मातेच्या हातात त्रिशूळ, तलवार, कमळ, चक्र, खंजीर आणि गदा आहे. एका हातात ती एक बाटली धरते ज्यामध्ये तांत्रिक शक्ती बंदिस्त आहेत, तर दुसरा हात अभय मुद्रेत आहे. लाल किंवा केशरी रंगाचे वस्त्र परिधान केलेली ती, ग्रामीण भागाची रक्षक म्हणून पूजली जाते.

कडी येथील मामलेदार कार्यालयासमोरच्या प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर, ऐतिहासिक राजवाड्याच्या तटबंदीचे अवशेष दृष्टीस पडतात. देवस्थानात जाण्यासाठी एक भव्य दगडी प्रवेशद्वार आहे. थोड्या अंतरावर चालत गेल्यावर राजवाड्याची जुनी वास्तू दिसते, ज्याला लागूनच एक नवीन जिना बांधण्यात आला आहे. डाव्या बाजूला ‘प्रसाद भांडार’ आहे, जिथे धार्मिक अर्पण (प्रसाद) विकले जातात. गर्भगृह जमिनीपासून सात मजले वर स्थित आहे. मूळ राजवाड्याचे मंदिरात रूपांतर झाल्यामुळे, येथील वास्तुकला ही राजेशाही आणि धार्मिक शैलींचे एक अनोखे मिश्रण आहे. प्रवेशद्वाराजवळ, जसळपूर येथे देवीच्या प्रकटीकरणाच्या स्मृतीप्रित्यर्थ एक बारव बांधण्यात आली आहे. मुखमंडपातून पुढे गेल्यावर, खालच्या सभामंडपात प्रवेश होतो, जिथे मुख्य देवतेच्या भोवती नवदुर्गेच्या कोरीव मूर्ती आहेत. उजव्या बाजूच्या एका कोनाड्यात एक छोटी मूर्ती विराजमान आहे आणि जवळच एका चौथऱ्यावर देवीचा छोटा लाकडी रथ ठेवलेला आहे. वास्तूचा मध्यवर्ती भाग गोलाकार आहे, जो वावेच्या (बारवेच्या) स्वरूपाचे प्रतिबिंब दर्शवतो, ज्यामुळे पहिल्या मजल्यावरील भाविकांना थेट मुख्य गर्भगृहातील मूर्तीचे दर्शन घेता येते. ऐतिहासिक राजवाड्याच्या मूळ भिंती, बाल्कनी आणि खिडक्या आजही अत्यंत सुस्थितीत जतन केलेल्या आहेत.

पूर्वीच्या काळी, मुख्य गाभाऱ्यात जाण्यासाठी पहिल्या मजल्यावर एक दरवाजा होता, जिथे अरुंद पायऱ्यांतून एका वेळी फक्त एकच व्यक्ती जाऊ शकत असे. संरचनेच्या जीर्ण अवस्थेमुळे, सातव्या मजल्यावर जाणारा मार्ग तात्पुरता बंद करण्यात आला होता. १९८७ मध्ये, राजवाड्याला लागून सात मजली नवीन जिना बांधण्यात आला. भक्तीभावापोटी किंवा नवस पूर्ण झाल्यावर, अनेक महिला वर चढताना प्रत्येक पायरीवर ‘टिकल्या’ (लहान शोभिवंत बिंदी) लावतात. सातव्या मजल्यावरून खाली ऐतिहासिक अवशेषांचे दर्शन घेता येते. देवीचे मूळ स्थान एका कोपऱ्यातील गाभाऱ्यात उंच चौथऱ्यावर आहे, जिथे तिची मूर्ती मागील भिंतीला टेकवून स्थापित केलेली आहे. भिंतींवर पारंपारिक ‘माता नी पछेडी’ (धार्मिक कापडी चित्रकला) सुशोभित केलेली आहे, ज्यामध्ये देवी आपल्या काळ्या बोकडावर आरूढ असल्याचे चित्रण आहे. सात मजली शिखराच्या टोकावर ५२ हातांचा ध्वज फडकत असतो. भाविकांनी अर्पण केलेले नारळ आणि चुनरी गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वाराजवळ टांगलेले असतात.

देवस्थानमध्ये वर्षभर विविध उत्सव साजरे केले जातात, ज्यामध्ये नवरात्र हा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. चैत्र आणि अश्विन महिन्यांत, सलग नऊ दिवस विशेष पूजा (विधी) केल्या जातात, ज्यासाठी राज्यभरातून हजारो भाविक येतात. या काळात दररोज रात्री गरबा नृत्याचे आयोजन केले जाते. वार्षिक पाटोत्सव (प्रतिष्ठापना वर्धापन दिन) मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो, ज्याची सुरुवात आषाढ प्रतिपदेच्या रात्री महाआरतीने होते आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी नगरयात्रा काढली जाते. प्रत्येक पौर्णिमेला येथे जत्रा भरते, जिथे भाविक ‘सुखडी’ (गहू, तूप आणि गुळापासून बनवलेला पारंपारिक गोड पदार्थ) नैवेद्य म्हणून अर्पण करतात, जो नंतर प्रसाद म्हणून वाटला जातो. सलग पाच रविवार दर्शन घेतल्यास नवस पूर्ण होतो, अशी श्रद्धा आहे. अपत्यहीन जोडपी अनेकदा संततीप्राप्तीसाठी देवीचा आशीर्वाद घेतात आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी अनेकजण आपल्या मुलांचे फोटो गर्भगृहाबाहेर ठेवण्यासाठी परत येतात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८.३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • कडी बस स्थानकापासून १ किमी आणि मेहसाणा शहरापासून ४० किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • विविध शहरांतून कडीसाठी GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो.- ९५८६३१२७१०
Back To Home