മാതാ രത്നേശ്വരി ക്ഷേത്രം

വാഡേപുരി, താലൂക്ക് ലോഹ, ജില്ല നാന്ദേഡ്

ഹിന്ദു മതത്തിൽ അനേകം വിഭാഗങ്ങളും, ആശയധാരകളും, ദേവതകളും, സന്യാസിമാരും, താപസന്മാരും, മഹാത്മാക്കളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. സകല ജീവജാലങ്ങളിലും, മൃഗങ്ങളിലും, പക്ഷികളിലും, നിർജീവ വസ്തുക്കളിലും പോലും ഈശ്വരനെ ദർശിക്കുന്ന ഒരു വിശ്വാസമാണ് ഹൈന്ദവ മതം. ജലത്തിലും, ഭൂമിയിലും, മരത്തിലും, കല്ലിലും സർവ്വശക്തനെ കാണുന്ന ഭക്തൻ പർവ്വതങ്ങളെയും ശിലകളെയും പോലും ആരാധിക്കുന്നു. ദൈവത്തോടൊപ്പം തന്നെ, ഭക്തിയിൽ ലയിച്ചവരെയും ഭക്തൻ ദൈവതുല്യമായി കാണുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് രാജ്യത്തുടനീളം ഇത്തരം ഭക്തർക്കായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട അനേകം ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയുന്നത്. അത്തരത്തിലുള്ള പുരാതനമായ ഒരു ക്ഷേത്രം, ഭഗവാൻ മഹാദേവന്റെ പരമഭക്തയായ രത്നേശ്വരി ദേവിക്ക് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടത്, ലോഹ താലൂക്കിലെ വാഡേപുരി ഗ്രാമത്തിന് സമീപമുള്ള ഒരു കുന്നിൻ മുകളിലായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.

രത്നേശ്വരി ദേവിയുടെ ഐതിഹ്യം പറയുന്നത് വാഡേപുരി ഗ്രാമത്തിലെ നാരായണൻ-ലക്ഷ്മി മാലി ദമ്പതികൾക്ക് ഒരു പെൺകുട്ടി ജനിക്കുകയും, മാതാപിതാക്കൾ അവൾക്ക് രത്നേശ്വരി എന്ന് പേരിടുകയും ചെയ്തു എന്നാണ്. അവൾ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ കടുത്ത ഭക്തയായിരുന്നു, എല്ലാ ദിവസവും സൂര്യോദയത്തിന് മുൻപേ എഴുന്നേറ്റ് ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രാർത്ഥനകൾ അർപ്പിക്കുമായിരുന്നു. കാലക്രമേണ, രത്നേശ്വരിയെ ശംഭുനാഥ് മാലിക്ക് വിവാഹം ചെയ്തു കൊടുത്തു. വിവാഹശേഷവും അവൾ തന്റെ നിത്യകർമ്മങ്ങൾ തുടർന്നു, എന്നാൽ ശംഭുനാഥന് തന്റെ ഭാര്യ രത്നയെ സംശയം തോന്നിത്തുടങ്ങി. ഒരു ദിവസം, സൂര്യോദയത്തിന് മുൻപേ രത്നേശ്വരി ശിവക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശംഭുനാഥൻ അവളെ പിന്തുടർന്നു. അവൻ അവളെ തടഞ്ഞുനിർത്തി ശിരച്ഛേദം ചെയ്യാൻ തുനിഞ്ഞ നിമിഷം, ഒരു മിന്നൽപ്പിണർ രത്നേശ്വരിയിൽ പതിക്കുകയും അവൾ ഒരു ശിലയായി മാറുകയും ചെയ്തു. ആ നിമിഷം തന്നെ, ദേവി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും താൻ തന്നെയാണ് രത്നേശ്വരിയുടെ രൂപത്തിൽ ജനിച്ചതെന്നും, ഇനി മുതൽ തന്റെ സാന്നിധ്യം ഈ ശിലയിൽ ഉണ്ടായിരിക്കുമെന്നും അരുളിച്ചെയ്തു. പിന്നീട്, ഇവിടെ ദേവിക്കായി ഒരു ക്ഷേത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. അന്നുമുതൽ, ഭക്തരുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും അഭിലാഷങ്ങളും ദേവി നിറവേറ്റുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ഹേമാഡ്പന്തി ശൈലിയിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലേതാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം രണ്ട് കിലോമീറ്റർ അകലെ ഒരു കുന്നിൻ മുകളിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്, ഇവിടേക്ക് ടാർ ചെയ്ത റോഡ് സൗകര്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലായി വിശാലമായ പാർക്കിംഗ് സ്ഥലവും പൂജാസാധനങ്ങൾ വിൽക്കുന്ന കടകളുമുണ്ട്. അല്പം മുന്നോട്ട് നടന്നാൽ ഗംഭീരമായ പ്രധാന കവാടം (മഹാദ്വാരം) കാണാം. കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും മേൽക്കൂരയെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന നാല് തൂണുകളുണ്ട്. മുൻവശത്തെ തൂണുകളിൽ ദ്വാരപാലകരുടെ രൂപങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്, മേൽക്കൂര സിംഹശില്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. മേൽക്കൂരയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലും കമാനങ്ങളുള്ള കവാടങ്ങളാൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന രണ്ട് വാമന സ്തംഭങ്ങളുണ്ട്, ബാൽക്കണിക്ക് മുകളിൽ മൂന്ന് ചെറിയ മണ്ഡപങ്ങൾ (മേഘഡംബരികൾ) കാണാം. മധ്യഭാഗത്തെ മണ്ഡപത്തിൽ രത്നേശ്വരി ദേവിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. വലതുവശത്തെ മണ്ഡപത്തിൽ മഹാദേവന്റെയും ഇടതുവശത്ത് ഗണപതിയുടെയും വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രധാന കവാടത്തിലൂടെ കടന്നാൽ പേവർ ബ്ലോക്കുകൾ പാകിയ ക്ഷേത്രമുറ്റത്ത് എത്തിച്ചേരാം. മുറ്റത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപത്തായി ശുദ്ധജലമുള്ള തൃശൂൽ കുണ്ട് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ദേവി തന്റെ കൈയിലുണ്ടായിരുന്ന തൃശൂൽ കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ കുത്തിയപ്പോൾ ഉണ്ടായതാണ് ഈ കുളമെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഈ കുളത്തിലെ വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കുന്നത് ത്വക്ക് രോഗങ്ങൾ ഭേദമാക്കാൻ സഹായിക്കുമെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുൻപ് ഈ കുളത്തിലെ ജലം കൊണ്ട് ശുദ്ധിയാകുന്നത് പതിവാണ്.

ക്ഷേത്രം മുറ്റത്തേക്കാൾ ഉയർന്ന പ്രദേശത്തായതിനാൽ, അവിടെ എത്തിച്ചേരാൻ ഏകദേശം ൨൫ പടികളുണ്ട്. പടികളുടെ ഇരുവശത്തും സുരക്ഷാ കൈവരികളും മുകളിൽ ലോഹനിർമ്മിതമായ മേൽക്കൂരയുമുണ്ട്. അഞ്ച് പടികൾ കൂടി കയറിയാൽ സഭാമണ്ഡപത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം. ഭാഗികമായി തുറന്ന ഈ സഭാമണ്ഡപത്തിൽ നാല് വരികളിലായി നാല് വീതം അലങ്കാര തൂണുകളുണ്ട്. തൂണുകളുടെ അടിഭാഗം ചതുരശ്ര ആകൃതിയിലുള്ളതും, തണ്ടുകൾ ചതുരം, ഷഡ്ഭുജം, അഷ്ടഭുജം, വൃത്തം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ ജ്യാമിതീയ രൂപങ്ങളിൽ കൊത്തിയെടുത്തതുമാണ്. ഷഡ്ഭുജാകൃതിയിലുള്ള മേൽക്കൂരയിൽ വൃത്തത്തിലുള്ള കൊത്തുപണികളും ആകർഷകമായ കൽവിളക്കുമുണ്ട്. മുന്നോട്ട് പോയാൽ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടമായി. ലോഹം പൊതിഞ്ഞ അലങ്കാരപ്പണികളുള്ള തടിവാതിലുകളാണ് കവാടത്തിലുള്ളത്. ഗർഭഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ, പിൻഭാഗത്തെ ഭിത്തിയോട് ചേർന്ന് രത്നേശ്വരി ദേവിയുടെ സ്വയംഭൂവായ കൽമുഖം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു, ഇതിൽ വെള്ളി കണ്ണുകൾ പതിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദേവിയുടെ ശരീരം മുഴുവൻ ഭൂമിക്കടിയിലാണെന്നും മുഖം മാത്രമാണ് ദൃശ്യമാകുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ദേവിയുടെ ഈ വിഗ്രഹം ഒരു മാർബിൾ ശ്രീകോവിലിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് പുറത്ത് പ്രദക്ഷിണ വഴി ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് പിന്നിലെ പുറംഭിത്തിയിൽ ദേവിയുടെ മുടി ഭാഗം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നുവെന്നാണ് വിശ്വാസം.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയ്ക്ക് നാലുവശത്തും ഒരു കൈവരിയുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപമുള്ള സഭാ മണ്ഡപത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയിൽ അഞ്ച് ചെറിയ താഴികക്കുട ആകൃതിയിലുള്ള ഗോപുരങ്ങളുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് മുകളിൽ, പന്ത്രണ്ട് വശങ്ങളുള്ള ഏഴ് തട്ടുകളോടുകൂടിയ മനോഹരമായ ഒരു ഗോപുരം (ശിഖരം) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഗോപുരത്തിന്റെ ഓരോ തട്ടിലും പന്ത്രണ്ട് മാളികകൾ വീതമുണ്ട്, അവയിൽ വിവിധ ദേവതകളുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഓരോ മാളികയ്ക്ക് മുകളിലും ഒരു ചെറിയ ഗോപുരമുണ്ട്, ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ ആമലകത്തിന് മുകളിൽ ഒരു കലശം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. പ്രധാന ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽ ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി രണ്ട് ആമലകങ്ങൾ വെച്ചിരിക്കുന്നു, അതിനു മുകളിൽ ഒരു കലശവുമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അല്പം അകലെയായി, ഇടതൂർന്ന മരങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു ശിവക്ഷേത്രമുണ്ട്. രത്നേശ്വരി ദേവി എപ്പോഴും ഈ ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ ആരാധനയ്ക്കായി വരാറുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

നവരാത്രി ഉത്സവമാണ് ഇവിടെ വളരെ ആവേശത്തോടെ ആഘോഷിക്കുന്ന പ്രധാന വാർഷിക പരിപാടി. ഈ സമയത്ത്, ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹം തേടാനും തങ്ങളുടെ നേർച്ചകൾ നിറവേറ്റാനും ഇവിടെ എത്തുന്നു. പത്ത് ദിവസങ്ങളിലായി ക്ഷേത്രത്തിൽ വിവിധ മതപരമായ പരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. നവരാത്രി കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിലെ തൃശൂൽ കുണ്ഡത്തിൽ പത്ത് ദിവസവും അണയാതെ ദീപങ്ങൾ തെളിയിക്കാറുണ്ട്. ഈ സമയത്ത്, നാന്ദേഡ് ജില്ലയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭക്തർ ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹം തേടി കാൽനടയായി ഘോഷയാത്രകളായി (ദിണ്ടി) ഇവിടെ എത്തിച്ചേരുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• നാന്ദേഡിൽ നിന്ന് ൧൬ കി.മീ
• ലോഹയിൽ നിന്ന് ൨൬ കി.മീ
• നാന്ദേഡിൽ നിന്നും ലോഹയിൽ നിന്നും വാദേപുരി ഗ്രാമത്തിലേക്ക് എസ്.ടി ബസ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം
• പ്രദേശത്ത് പ്രഭാതഭക്ഷണ സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്