मसाणी माता मंदिर

सांसोली, ता. महेमदावाद, जि. खेडा

तांत्रिक शाक्तांद्वारे पूजनीय असलेली ‘मसाणी माता’ ही त्यांच्या परंपरेची मुख्य देवता आहे. त्यांना भगवान महादेवांच्या अर्धांगिनी सतीचेच एक रूप मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार, प्रजापती दक्षांच्या यज्ञकुंडात सतीने स्वतःला अग्नीच्या स्वाधीन केले होते. त्यातून निर्माण झालेल्या धुरापासून या देवीचा उगम झाला आणि त्यांना ‘धूमावती’ हे नाव प्राप्त झाले. गुजरात, महाराष्ट्र, राजस्थान आणि दक्षिण भारतात त्यांची मोठ्या श्रद्धेने पूजा केली जाते. गावाच्या वेशीवर असलेल्या ‘स्मशानात’ त्यांचे वास्तव्य असल्याचे मानले जाते, जिथे त्या दुष्ट शक्ती, महामारी आणि नकारात्मक प्रभावांपासून रक्षण करणारी जागृत देवता म्हणून कार्य करतात. सांसोली येथे वात्रक नदीच्या काठी या ‘जागृत’ देवीचे एक प्रसिद्ध आणि प्राचीन मंदिर आहे. भक्तगण सांसारिक दुःखांपासून मुक्ती, वैवाहिक अडथळे किंवा परदेश प्रवासाशी संबंधित कायदेशीर समस्यांच्या निवारणासाठी येथे गाढ श्रद्धेने येतात. सलग पाच रविवार विशिष्ट ‘पूजा’ केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात, अशी दृढ श्रद्धा आहे.

देवीची पौराणिक आणि आध्यात्मिक परंपरा दक्षिण भारतातील प्राचीन लोककथांशी जोडलेली आहे. तामिळनाडूतील पोल्लाची येथील ‘मसाणी अम्मन’ मंदिरात देवीची पंधरा फूट लांब शयनमुद्रेतील मूर्ती पूजली जाते, जिच्या चार हातांत सर्पवेष्टित ‘डमरू’, अग्नीपात्र, कुंकवाचा करंडा आणि ‘त्रिशूळ’ आहे. ‘आदि पराशक्ती’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या देवीचा संबंध मरियम्मन, अंगला देवी, इसक्की आणि कारुमारी यांसारख्या देवतांशी जोडला जातो. एका कथेनुसार, राजा नन्ननच्या बागेतील आंबा नकळत खाल्ल्यामुळे एका निष्पाप महिलेला मृत्यूदंडाची शिक्षा देण्यात आली होती. तिच्या बलिदानानंतर, पश्चात्ताप झालेल्या गावकऱ्यांनी तिची देवता म्हणून पूजा करण्यास सुरुवात केली. ‘मसाणी’ हे नाव ‘मा-कणी’ या शब्दाचे अपभ्रंश असावे, जे जुन्या तमिळ शब्द ‘मा’ (आंबा) आणि ‘कणी’ (फळ) यांपासून बनले आहे, असा तर्क केला जातो. याउलट, काही संस्कृत विद्वानांचे असे मत आहे की, स्मशानभूमीशी असलेल्या संबंधामुळे हे नाव ‘स्मशानी’ शब्दापासून आले असावे. सांसोली येथील मंदिरात मातेला प्रामुख्याने रक्षक आणि ‘मानता’ (नवस) पूर्ण करणारी देवता म्हणून पूजले जाते.

या मंदिराचा इतिहास सुमारे चार ते पाचशे वर्षे जुना आहे, जरी अलीकडच्या काळात त्याचे मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करण्यात आले आहे. नदीकाठी वसलेल्या या मंदिरापासून गावाचे स्मशान काही अंतरावर आहे. गर्भगृहातील ‘त्रिशूळा’भोवती एक रंजक कथा गुंफलेली आहे. असे म्हटले जाते की, २०१४ मध्ये हे धातूचे त्रिशूळ वात्रक नदीच्या प्रवाहातून वाहत आले होते. अनेक दिवस ते विरुद्ध काठाजवळ पाण्यावर तरंगत होते. याला दैवी संकेत मानून गावकऱ्यांनी मंदिराच्या पुजाऱ्यांना ते स्थापित करण्याची विनंती केली. जमलेल्या समुदायासमोर पुजाऱ्यांनी देवीला साकडे घातले की, जर हे त्रिशूळ नदीच्या त्यांच्या बाजूला वाहून आले, तर ते मंदिरात स्थापित केले जाईल. स्थानिक कथेनुसार, त्याच रात्री त्रिशूळ काठावर येऊन लागले. त्यानंतर पुजाऱ्यांनी विधीवत प्रतिष्ठापना करून ते देवीच्या मूर्तीशेजारी स्थापित केले.

मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी पक्का रस्ता असून ते गावापासून थोडे एकांतस्थळी आहे आणि समोर प्रशस्त पार्किंगची सोय आहे. मंदिराची रचना एका सामायिक ‘सभामंडपा’ची असून त्यातून दोन स्वतंत्र ‘गर्भगृहां’कडे जाता येते, ज्यांच्या पुढे ‘अंतराळ’ (प्रवेशद्वार) आहे. सभामंडप अंगणापेक्षा थोडा उंचावर असून त्याला दोन प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यांचे रक्षण ‘द्वारपाल’ शिल्प करतात. पहिल्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दगडी सिंह आहेत, तर डाव्या बाजूच्या पायऱ्यांचे रक्षण ‘अजा’ (शेळी) शिल्पे करतात. सभामंडपाचे छत नवसपूर्तीसाठी अर्पण केलेल्या शेकडो ‘चुनड्यांनी’ सजलेले आहे. मंडपात ‘यज्ञकुंड’ आणि भाविकांसाठी बसण्याची सोय आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाचे मोठे शिल्प ‘वज्रपीठा’वर विराजमान आहे, ज्याच्या पुढे एक भव्य ‘त्रिशूळ’ आहे. या त्रिशूळाला प्रदक्षिणा घातल्याने शारीरिक व्याधी आणि मासिक पाळीच्या समस्या दूर होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

अंतराळाच्या स्टेनलेस स्टीलच्या रेलिंगच्या पलीकडे पहिले गर्भगृह आहे, जिथे शेळीवर आरूढ असलेली देवीची चतुर्भुज मूर्ती आहे. सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली देवी चांदीचा मुकुट परिधान करते आणि तिच्या हातात ते चमत्कारिक त्रिशूळ आहे. तिच्या दोन्ही बाजूंना दोन प्राचीन मूर्ती आहेत, ज्या तिच्या साहाय्यक शक्तींचे प्रतीक मानल्या जातात. डाव्या बाजूला दुसरे गर्भगृह आहे, ज्याची रचना सारखीच आहे. मात्र, त्यात मूर्ती नसून एक ‘त्रिशूळ’ आणि ‘अखंड ज्योत’ आहे. हे देवीचे मूळ स्थान मानले जाते. येथील पीठावर चांदीच्या शेळ्यांच्या प्रतिकृती ठेवल्या आहेत आणि याच ठिकाणी पारंपारिक पशूबळीचे विधी केले जातात. दोन्ही गर्भगृहांच्या वर चौकोनी ‘शिखरे’ आहेत, जी उप-शिखरे, ‘आमलक’ आणि ‘कलशांनी’ सुशोभित आहेत.

‘चैत्र पौर्णिमेला’ येथे भव्य वार्षिक जत्रा भरते, जिथे हजारो भाविक नवस फेडण्यासाठी येतात. येथे ‘चुनड्या’, पारंपारिक सौंदर्यप्रसाधने, सुका मेवा आणि ‘भाजी-भाकरी’ अर्पण केली जाते, तसेच चांदीच्या शेळ्यांच्या मूर्तीही अर्पण केल्या जातात. ‘नवरात्रीच्या’ नऊ रात्री विशेष ‘आरती’ आणि ‘गरबा’ आयोजित केला जातो, ज्याचा समारोप ‘शरद पौर्णिमेला’ होतो, तेव्हा संपूर्ण परिसर उजळून निघतो. मंदिरात ‘श्रावण’, ‘मकर संक्रांती’ आणि ‘महाशिवरात्री’ निमित्त विशेष उत्सव साजरे केले जातात, ज्या दिवशी स्थानिक लोक वात्रक नदीत स्नान करून देवीचा आशीर्वाद घेतात. मंगळवार, शुक्रवार आणि अमावास्या-पौर्णिमेला येथे मोठी गर्दी असते, तर दर रविवारी मंदिर परिसरात जत्रेचे वातावरण असते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत उघडे असते.

उपयुक्त माहिती 

  • मेहदावादपासून ४ किमी आणि खेडापासून १६ किमी अंतरावर स्थित.
  • मेहदावादवरून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – विजयभाई पंड्या, मो. ९५७४३५०८१५
Back To Home