महर्षी मार्कंडेय ऋषींचे आराध्य दैवत असलेल्या शिवशंकराला समर्पित मार्कंडेश्वर महादेव मंदिर वरळी येथे आहे. ‘ॲट्रिया मॉल’ या वरळीतील सुप्रसिद्ध महादुकानाच्या समोरच्या भागात उंच टेकाडावर हे शैवमंदिर वसलेले आहे. वर्दळ आणि गजबजाटापासून दूर उंचावरील भव्य मंदिरवास्तू, झाडे, जवळच असलेला छोटेखानी बगिचा आणि येथून दिसणारे समृद्ध वरळीचे विहंगम दृश्य यामुळे हा मंदिर परिसर भाविकांबरोबरच पर्यटकांनाही आकर्षित करतो. या मंदिरात सकाळ आणि सायंकाळच्या वेळी मोठ्या प्रमाणावर भाविक येतात. महाशिवरात्रीच्या वेळी या परिसरास जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते.
मार्कंडेश्वर महादेवाची आख्यायिका मार्कंडेय ऋषींशी निगडित आहे. भार्गव ऋषींच्या वंशातील मार्कंडेय यांच्या नशिबात केवळ १६ वर्षांचे आयुष्य लिहिलेले होते. ते लहानपणापासून शिवशंकराचे परमभक्त होते. ते सतत शिवपिंडीच्या स्वरूपात शिवाची पूजा करत असत. त्यांचे आयुष्य सोळाव्या वर्षी संपले. त्या वेळी यमराजाचे दूत त्यांचे प्राण घेण्यासाठी आले. मार्कंडेय सतत शिवपूजा करत असल्यामुळे यमदूतांना त्यांच्यावर मृत्यूचा फास टाकता येत नव्हता. त्यामुळे अखेर यमराज स्वतः तेथे गेले आणि त्यांनी मार्कंडेय यांच्यावर फास टाकला.
तो फास चुकून त्यांच्या जवळील शिवलिंगावर पडला. तत्क्षणी शिवलिंगातून महादेव प्रकट झाले आणि त्यांनी संतापून यमराजावर हल्ला केला. त्यात यमराज आसन्नमरण होऊन पडले. ते महादेवाकडे जीवनदानाची याचना करू लागले. महादेवाने मार्कंडेय यांना अमरत्व देण्याच्या बदल्यात यमराजाला जीवनदान दिले.
‘महामृत्युंजय स्तोत्र’ ही शिवभक्त मार्कंडेय यांची रचना असल्याचे मानले जाते. हिंदू धर्मातील १८ महापुराणांपैकी एक असलेले ‘मार्कंडेय पुराण’ त्यांनी कथन केले होते. हे पुराण १३७ अध्याय आणि ६,९०० श्लोकांचे आहे. ‘मार्कंडेय पुराण’ हे सर्वात प्राचीन पुराण आहे, असे संस्कृततज्ज्ञ व हिंदू धर्मशास्त्रावरील अनेक पुस्तकांचे लेखक ल्युडो रोशर यांचे मत आहे. या पुराणातून गुप्तकालीन संस्कृतीचे दर्शन घडते. हे पुराण गुप्तकाळात म्हणजे इसवी सनाच्या चौथ्या-पाचव्या शतकात गोदावरीच्या उगमप्रदेशात लिहिले गेले असावे, असे ‘मराठी विश्वकोश’ मध्ये म्हटले आहे. ‘दुर्गासप्तशती’ या नावाने प्रसिद्ध असलेले ‘देवीमहात्म्य’ या पुराणाच्या १३ व्या अध्यायात आहे. यात अग्नी आणि सूर्य यांचीही स्तोत्रे दिसून येतात. 
यात राजा अविक्षिताचे चरित्र, नल राजाचे चरित्र, रामचंद्राची कथा आणि श्रीकृष्णाचे बालचरित्र अशी इतर आख्यानेही समाविष्ट आहेत. यामध्ये श्रीकृष्णाच्या बाललीला, त्यांच्या मथुरा व द्वारका येथील लीला आणि सर्व अवतारांच्या कथा येतात. शिवाचे परमउपासक असलेल्या मार्कंडेय ऋषींनी स्थापन केलेल्या शिवलिंगांना ‘मार्कंडेश्वर’ या नावाने संबोधले जाते. हरियाणातील कुरुक्षेत्र जिल्ह्यातील मार्कंड नदीच्या तीरावर शहाबाद मार्कंड हे गाव वसलेले आहे. या गावाच्या परिसरात मार्कंड ऋषींनी शंकराची उपासना केली होती. येथेच यमधर्म त्यांचे प्राण घेण्यासाठी आले होते, अशी आख्यायिका आहे. या गावामध्ये मार्कंडेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. देशभरात ठिकठिकाणी मार्कंडेश्वरांच्या नावाने शिवलिंगांची स्थापना करण्यात आलेली आहे. त्यातीलच एक मंदिर वरळी येथे आहे.
लाल रंगाने रंगवलेल्या तब्बल ७३ पायऱ्या चढून या मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. फरसबंदी केलेल्या या प्रशस्त प्रांगणाच्या मधोमध मार्कंडेश्वर मंदिर आहे. मंदिरासमोर एक मोठा वटवृक्ष आहे. या वृक्षाच्या मयूर, सर्प आणि गणेश यांच्या चित्रांनी सुशोभित केलेल्या पारावर मार्कंडेय ऋषींची पितळी मूर्ती विराजमान आहे. 
या मूर्तीच्या शेजारी संगमरवरी नंदीमूर्ती आहे. सांधार स्वरूपाचे हे मंदिर सहा पायऱ्यांच्या उंच जगतीवर बांधलेले आहे. या मंदिराची रचना सभामंडप आणि गर्भगृह अशी आहे. सभामंडपाचे छत समतल आहे. गर्भगृहावर चारही बाजूंनी वर निमुळते होत गेलेले भव्य शिखर आहे. त्या शिखरावर चक्राकार आमलक आणि कलश आहे.
हा सभामंडप खुल्या प्रकारचा आहे. चौकोनाकार कोरीव स्तंभ आणि महिरपी कमानी असलेल्या या मंडपाच्या मधोमध गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या बाजूने प्रदक्षिणा मार्ग आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर दगडी चौथऱ्यावर काळ्या पाषाणातील नंदीची सुबक मूर्ती आहे. त्या मूर्तीसमोर कूर्मशिल्प आहे. संगमरवरी फरशांनी सुशोभित केलेल्या गर्भगृहाच्या मधोमध मोठे संगमरवरी मखर आहे.
या मखरामध्ये चांदीचा कोरीव नक्षीकाम असलेला पत्रा जडवलेल्या शाळुंकेत मार्कंडेश्वर महादेवाचे पाषाणाचे लिंग विराजमान आहे. शिवपिंडीच्या प्रणाल भागा नजीक गणेशाची आणि कालभैरवाची मूर्ती आहे. त्या नजीकच मार्कंडेय यांच्या आख्यायिकेतील शिवपूजेच्या प्रसंगाचे शिल्प आहे.
या शिल्पात शिवपिंडीला मिठी मारून बसलेले बाल मार्कंडेय आणि त्यांना अभय देणारे शिवशंकर दिसतात. गर्भगृहातील मागच्या भिंतीवरील देवकोष्टकात पार्वती, तसेच गणेश व हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे.
मंदिराच्या प्रांगणातून खाली जाणाऱ्या पायऱ्यांच्या मार्गावर एका ठिकाणी हनुमानाची संगमरवरी देवळी आहे. काही पायऱ्या उतरल्यावर डावीकडील एका प्रांगणात महालक्ष्मीचे मंदिर आहे. या मंदिराची संरचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. गर्भगृहावर चारही बाजूंनी वर निमुळते होत गेलेले उंच शिखर आहे. त्यावर चक्राकार आमलक आणि कलश आहे. या शिखराच्या तळाशी असलेल्या कठड्यावर कमळ, गोमाता, चंद्र, हरिण, सूर्य, नगारा, वादक आणि हत्ती अशी उठावशिल्पे कोरलेली आहेत. या मंदिराच्या अर्धखुल्या सभामंडपामध्ये संगमरवरी हवनकुंड आहे. गर्भगृहातील उंच वेदीवरील देव्हाऱ्यात महालक्ष्मी मातेची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. संगमरवरी पाषाणात घडवलेली ही मूर्ती वस्त्रे, विविध अलंकार आणि पुष्पमालांनी शृंगारलेली आहे. या मूर्तीच्या वरच्या भागात चांदीचे छत्र आहे.
‘मार्कंडेश्वर महादेव ट्रस्ट’ तर्फे या मंदिरांचा कारभार पाहिला जातो. मार्कंडेश्वर महादेव मंदिरात दर सोमवारी सकाळी ६ ते रात्री १० या वेळेत भाविकांना दर्शन घेता येते. मंगळवार ते रविवार या दिवसांत सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि सायंकाळी ४ ते रात्री ९ या काळात भाविक दर्शन घेऊ शकतात. येथे दर सोमवारी आणि मंगळवारी भाविकांची मोठी गर्दी असते. महाशिवरात्र आणि नवरात्र हे या मंदिरातील दोन महत्त्वाचे उत्सव आहेत. या काळात मंदिर परिसराला भाविकांच्या गर्दीमुळे जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते.
