मन्नाथेश्वर मंदिर

घोगरा, ता. नरखेड, जि. नागपूर

नागपूर ते वरूड मार्गावरील भारसिंगी गावापासून किमी अंतरावर असलेल्या घोगरा गावाच्या टेकडीवर अतिप्राचीन मन्नाथेश्वर मंदिर आहे. या परिसरात वनवासकाळात श्रीराम, लक्ष्मण सीता यांनी काही काळ वास्तव्य केले होते. श्रीरामांनी मन्नाथगड येथे शिवलिंग स्थापित करून महादेवांची पूजाअर्चा केली होती, अशी आख्यायिका आहे. गुरू मच्छिंद्रनाथ (मन्नाथबाबा) यांनी या ठिकाणी तपश्चर्या केली म्हणून या तीर्थक्षेत्राला मन्नाथगड आणि येथील महादेवाला मन्नाथेश्वर हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.

मन्नाथेश्वर देवस्थान उंच टेकडीवर असल्यामुळे येथील वातावरण निसर्गरम्य आहे. घोगरा गावावरून मन्नाथगडावर जाण्यासाठी डांबरी रस्ता असून तो वळणावळणाचा तीव्र चढाईचा आहे. मन्नाथगड ही या परिसरातील सर्वात उंच जागा आहे. मंदिराच्या प्रांगणातून खाली असलेल्या सुमारे १५ गावांचे विहंगम दृश्य दिसते. एका आख्यायिकेनुसार, श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण वनवासात असताना त्र्यंबकेश्वरनाशिक येथून मोझरीच्या दासटेकडीवर आले होते. तेथून ते मन्नाथगडला आले आणि काही काळ त्यांनी येथे वास्तव्य केले. मन्नाथगडाहून त्यांनी नागपूरजवळील रामटेककडे प्रस्थान केले. मन्नाथगडाच्या पायथ्याला सीता न्हाणी आहे. काळ्या कातळांनी बांधलेला हा कुंड येथील एक तीर्थस्थान आहे.

मन्नाथेश्वर मंदिर हे हेमाडपंती असून सभामंडप, अंतराळ गाभारा अशी त्याची रचना आहे. या पूर्वाभिमुख मंदिराच्या सभामंडपात १६ दगडी स्तंभ आहेत. या स्तंभांवर विशेष असे कोरीव काम दिसत नाही. अंतराळात नंदी स्थित असून तेथून फूट खाली गाभारा आहे. गर्भगृहात असलेल्या शिवपिंडीचा आकार चौकोनी आहे. मंदिराच्या भिंतींना बाहेरील बाजूने त्रिकोणी आकाराच्या भिंती बांधून आधार दिलेला आहे. गर्भगृह अंतराळावर शिखर आहे.

मन्नाथेश्वर मंदिराच्या शेजारी असलेल्या मंदिरात त्रिकोणी आकाराची शिळा आहे. ही गुरू मच्छिंद्रनाथ (मन्नाथबाबा) यांची मूर्ती आहे. हे मंदिर नंतरच्या काळात बांधण्यात आले. या मंदिराच्या जागेवर पूर्वी एक घोगलीचे झाड होते आणि त्याखाली ही मन्नाथबाबांची मूर्ती होती. मन्नाथबाबा नवसाला पावतात, अशी श्रद्धा असल्याने तेव्हा भाविक घोगलीच्या झाडाला लाल कपड्याची चिंधी बांधून नवस करत असत. येथील ग्रामस्थांच्या म्हणण्यानुसार आधी मन्नाथबाबांची मूर्ती त्रिकोणी आकारात होती. आता त्या मूर्तीला नाक, कान, डोळे, तोंड असे अवयव दिसू लागले आहेत.

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांचे अनेकदा मन्नाथगडावर कार्यक्रम झालेले आहेत. त्यांचे येथे लहानसे मंदिरही आहे. तुकडोजी महाराज यांच्या जयंती पुण्यतिथीनिमित्त येथे उत्सव साजरे केले जातात. याशिवाय येथे रामदास महाराज यांची समाधी आहे. मूळ बुलढाण्याचे असलेले रामदास महाराज यांनी मन्नाथेश्वर मंदिरात ११ वर्षे तपश्चर्या केली होती. मूळ मंदिराशिवाय शेजारी असणाऱ्या लहान मंदिरांचे बांधकाम परिसराचा विकास त्यांच्याच काळात झाला.

प्रत्येक सोमवारी मन्नाथेश्वर मंदिरात महादेवांच्या दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी असते. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते. याशिवाय ऋषी पंचमीला श्रावण महिन्यातील सोमवारी भाविकांची मोठ्या प्रमाणात उपस्थिती असते. निसर्गरम्य वातावरण आणि अतिप्राचीन असलेल्या या मंदिराला राज्य सरकारकडून तीर्थक्षेत्राचादर्जा देण्यात आला आहे.

उपयुक्त माहिती:

  • नागपूरपासून ९२ किमी, तर नरखेडपासून ३८ किमी अंतरावर
  • नरखेडपासून भारसिंगी गावात येण्यासाठी एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीची सुविधा उपलब्ध नाही

मन्नाथेश्वर मंदिर

घोगरा, तह. नरखेड़, जि. नागपुर

प्राचीन मन्नाथेश्वर मंदिर नागपुर-वरुड मार्ग पर भारसिंगी गाँव से 3 किमी दूर घोगरा गाँव में एक पहाड़ी पर स्थित है। श्रीराम, लक्ष्मण और सीता अपने वनवास के दौरान कुछ समय इसी क्षेत्र में रहे थे। जनश्रुति है कि श्रीराम ने मन्नाथगढ़ में एक शिवलिंग स्थापित किया था और महादेव की पूजा की थी। कहा जाता है कि गुरु मच्छिंद्रनाथ (मन्नाथबाबा) ने इसी स्थान पर तपस्या की थी। इसीलिए इस तीर्थस्थल का नाम मन्नाथगढ़ और यहाँ के महादेव का नाम मन्नाथेश्वर पड़ा।

चूँकि मन्नाथेश्वर मंदिर एक ऊँची पहाड़ी पर स्थित है, इसलिए यहाँ का वातावरण मनोहर है। घोगरा गाँव से मन्नाथगढ़ तक एक पक्की सड़क है। यह सड़क घुमावदार और खड़ी है। मन्नाथगढ़ इस क्षेत्र का सबसे ऊँचा स्थान है। मंदिर परिसर से नीचे लगभग 15 गाँवों का मनोहर दृश्य देखा जा सकता है। एक पौराणिक कथा के अनुसार, श्रीराम, सीता और लक्ष्मण वनवास के दौरान त्र्यंबकेश्वर-नाशिक से मोझरी की दासटेकडी पर आए थे। वहाँ से वे मन्नाथगढ़ आए और कुछ समय तक यहाँ रहे। मन्नाथगढ़ से वे नागपुर के निकट रामटेक के लिए रवाना हुए। मन्नाथगढ़ की तलहटी में सीता स्नानागार है। काले पाषाणों से निर्मित यह कुंड यहाँ का एक तीर्थस्थल है।

मन्नाथेश्वर मंदिर हेमाडपंती शैली का है। इसमें एक सभामंडप, अंतराल और एक गर्भगृह की संरचना है। इस पूर्वमुखी मंदिर के सभामंडप में पाषाण के 16 स्तंभ हैं। इन स्तंभों पर कोई विशेष शिल्पकला नहीं दिखाई देती। सभामंडप में नंदी स्थित हैं। उसके तीन पद नीचे गर्भगृह है। गर्भगृह में शिवलिंग का आकार चौकोर है। मंदिर की दीवार को बाहर की ओर बनी त्रिकोणीय दीवारों का सहारा दिया गया है। गर्भगृह और देवकोष्टक पर एक शिखर है।

मन्नाथेश्वर मंदिर के समीप स्थित मंदिर में एक त्रिभुजाकार शिला है। यह गुरु मच्छिंद्रनाथ (मन्नाथ बाबा) की पाषाण मूर्ति है। इस मंदिर का निर्माण बाद के काल में हुआ था। पहले इस मंदिर के स्थान पर एक घोघली का पेड़ था और उसके नीचे मन्नाथ बाबा की पाषाण मूर्ति थी। चूँकि ऐसी मान्यता है कि मन्नाथ बाबा से मन्नत पूरी होती है, इसलिए श्रद्धालुगण घोघली के पेड़ पर लाल कपड़ा बाँधकर मन्नत माँगते थे। यहाँ के ग्रामीणों के अनुसार, पहले मन्नाथ बाबा की पाषाण मूर्ति त्रिभुजाकार थी। अब उस पाषाण मूर्ति पर नाक, कान, आँखें और मुँह दिखाई देते हैं।

राष्ट्रसंत तुकड़ोजी महाराज ने मन्नाथगढ़ में अक्सर कार्यक्रम आयोजित किए हैं। यहाँ उनका एक छोटा सा मंदिर भी है। तुकड़ोजी महाराज की जयंती और पुण्यतिथि पर यहाँ उत्सव मनाए जाते हैं। इसके अलावा, यहाँ रामदास महाराज की समाधि भी है। मूल रूप से बुलढाणा निवासी रामदास महाराज ने मन्नाथेश्वर मंदिर में 11 वर्षों तक तपस्या की थी। मूल मंदिर के अलावा, आस-पास के छोटे मंदिरों का निर्माण और क्षेत्र का विकास उनके काल में ही हुआ।

मन्नाथेश्वर मंदिर में हर सोमवार भगवान शिव के दर्शन के लिए श्रद्धालुओं की भारी भीड़ उमड़ती है। महाशिवरात्रि पर यहाँ एक बड़ा मेला लगता है। इसके अलावा, ऋषि पंचमी और श्रावण मास के सोमवार को भी श्रद्धालुओं की भारी भीड़ रहती है। अत्यंत प्राचीन और मनोहर वातावरण वाले इस मंदिर को राज्य सरकार द्वारा तीर्थस्थल के रूप में ‘सी’ दर्जा दिया गया है।

मुख्य विशेषताएँ

  • नागपुर से 92 किमी और नरखेड़ से 38 किमी दूर।
  • नरखेड़ से भारसिंगी गाँव तक पहुँचने के लिए राज्य परिवहन सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन मंदिर तक जा सकते हैं।
  • परिसर में आवास और जलपान की कोई सुविधा उपलब्ध नहीं है।
Back To Home