मणिestakshmi तीर्थ

मनेज, ता. पेटलाद, जि. आणंद

‘जिन’ म्हणजे ‘विजेता’. या शब्दापासून जैन हा शब्द तयार झाला आहे. भारतीय संस्कृतीमध्ये जैन धर्म हा अतिशय प्राचीन आणि महत्त्वाच्या धर्मांपैकी एक आहे. अहिंसा आणि ‘जगा आणि जगू द्या’ या तत्त्वांवर आधारित हा धर्म आपले आध्यात्मिक वंशज पहिल्या तीर्थंकर श्री ऋषभादवांपासून मानतो आणि चोविसाव्या तीर्थंकर भगवान महावीर यांच्यापर्यंत हा प्रवाहात अखंड चालू आहे. जैन धर्माचा प्रचार व प्रसार करण्यासाठी प्राचीन काळापासून अनेक गुहा आणि मंदिरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. सम्मेद शिखर, राजगृह, पावापुरी, गिरनार, शत्रुंजय आणि पावागड यांसारखी पवित्र तीर्थक्षेत्रे ही भाविकांसाठी दीर्घकाळ उपासनेची श्रद्धास्थान राहिली आहेत. या श्रद्धास्थानांमध्ये आणंद जिल्ह्यातील मणिलाक्ष्मी तीर्थ हे एक भव्य आधुनिक मंदिर असून ते एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र बनले आहे. दरवर्षी हजारो भाविक या पवित्र स्थळाला भेट देतात.

जैन धर्माच्या स्थापनाकर्त्याविषयी वेगवेगळी मते आढळतात. काही विद्वानांच्या मते, हिंदू धर्माप्रमाणेच जैन धर्मालाही कोणताही एक संस्थापक नाही. इतरांचे असे मानणे आहे की पहिले तीर्थंकर श्री ऋषभनाथ यांनी जैन धर्माची स्थापना केली. भगवान वर्धमान महावीर हे चोविसावे आणि अंतिम तीर्थंकर होते. त्यांच्याच काळात जैन धर्माने आज ज्या रूपाने तो ओळखला जातो, ते रूप धारण केले. त्यांच्या जीवनचरित्रानुसार त्यांचा जन्म सध्याच्या बिहारमधील वैशाली जवळील उपनगर असलेल्या कुंडग्राम (कौंडिण्यपूर) येथे झाला. त्यांचे वडील सिद्धार्थ हे त्या वस्तीचे प्रमुख होते, तर आई त्रिशला ही वैशालीच्या लच्छवी वंशाच्या राजाची मुलगी होती. त्यांचे बालपणीचे नाव वर्धमान होते. अगदी लहानपणापासूनच त्यांचा कल वैराग्याचीΟकडे झुकलेला होता. आई-वडिलांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी सांसारिक जीवनाचा त्याग केला आणि वयाच्या तिसाव्या वर्षी संन्यासाचा मार्ग स्वीकारला. पुढील बारा वर्षे त्यांनी कठोर तपश्चर्या केली. पहिल्या वर्षानंतर त्यांनी वस्त्रेही त्यागली. त्यांना डंख मारणाऱ्या किंवा चावणाऱ्या कीटकांनाही इजा करण्याचे त्यांनी नाकारले. या काळात अज्ञानी लोकांनी त्यांना खूप त्रास दिला, परंतु त्यांनी शांत संयमाने तो सहन केला. वयाच्या बेचाळीसाव्या वर्षी त्यांना शेवटी ‘केवलज्ञान’ (सर्वोच्च ज्ञान किंवा सर्वज्ञता) प्राप्त झाले. त्यानंतर, आयुष्य संपेपर्यंत त्यांनी पुढील तीस वर्षे धर्माच्या प्रचारासाठी समर्पित केली. सांसारिक विकारांवर विजय मिळवल्यामुळे ते ‘जिन’ म्हणजेच ‘विजेता’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि याच पदवीमुळे ‘जैन’ हा शब्द हळूहळू मोठ्या प्रमाणावर रूढ झाला. महावीरांनी जातीच्या कडक व्यवस्थेला आव्हान दिले आणि प्रत्येक समुदायातून शिष्य स्वीकारले. त्यांनी महिलांनाही संन्यस्त जीवन स्वीकारण्याच्या अधिकाराची दखल घेतली. सामान्य लोकांना त्यांची शिकवण समजली पाहिजे या इच्छेपोटी त्यांनी संस्कृतमध्ये नव्हे तर अर्धमागधी या प्राकृत भाषेत प्रवचन देण्याचे पसंत केले.

आपल्या हयातीत महावीरांनी धर्माच्या प्रसारात मदत करण्यासाठी अकरा प्रमुख शिष्यांची निवड केली. यामध्ये इंद्रभूती गौतम, अग्नीभूती गौतम आणि वायूभूती गौतम, तसेच व्यक्त स्वामी, सुधर्मा स्वामी, मंडितपुत्र, मौर्यपुत्र, अकंपित गौतम, अचलभ्राता, मेटर्य स्वामी आणि प्रभास स्वामी यांचा समावेश होता. जैन धर्माच्या शिकवणीचा प्रचार करण्यासाठी भगवान महावीरांनी बिहारमधील राजगृह, भागलपूर आणि मुंगेर जवळील मच्छिया यांसारख्या शहरांमध्ये तसेच वैशाली आणि मिथिला येथे धार्मिक कार्याची केंद्र स्थापन केली. त्यांनी सध्याच्या उत्तर प्रदेशमधील बनारस, कौशांबी, अयोध्या, श्रावणस्ती आणि स्थानेश्वर यांसारख्या ठिकाणीही या तत्त्वाचा प्रचार केला. मगधाचे सम्राट बिंबिसार आणि अजातशत्रू हे महावीरांच्या शिकवणीने खूप प्रभावित झाले आणि जैन धर्माचे अनुयायी बनले. सम्राट अशोकाचे नातू राजा संप्रती मौर्य यांनी अंदाजे इ.स.पूर्व २२४ ते २१५ च्या सुमारास राज्य केले असे मानले जाते आणि ते जैन धर्माचे निष्ठावान अनुयायी होते. आचार्य महागिरींचे शिष्य सुहस्ती यांनी राजा संप्रती यांना जैन धर्माची दीक्षा दिली. या बलवान शासकाने आज महाराष्ट्र, राजस्थान आणि तेलंगणा ही राज्ये बनणाऱ्या प्रदेशांमध्ये आपल्या दरबारातील भाट आणि शाही दूत पाठवून धर्म पसरवण्यासाठी व्यापक प्रयत्न केले. आधुनिक काळात, या ऐतिहासिक वारशाने प्रेरित होऊन, आणंद जिल्ह्यातील मनेज येथे २००९ मध्ये एका भव्य मंदिराचे बांधकाम सुरू झाले आणि २०१७ मध्ये हे काम पूर्ण झाले. संपूर्ण तीर्थक्षेत्र संकुलाचा कारभार शाह मॅनिलाल लक्ष्मीचंद ट्रस्टतर्फे सुव्यवस्थितपणे चालवला व व्यवस्थापित केला जातो.

मणिलाक्ष्मी तीर्थ हे अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात भगवान मुनिसुव्रत महाराज यांची मूर्ती विराजमान आहे. त्यांच्या शेजारी भगवान शांतिनाथ आणि इतर तीर्थंकरांच्या मूर्तींची पूजा केली जाते. जैन ग्रंथामध्ये भगवान महावीरांच्या आयुष्यातील अनेक बोधप्रद प्रसंग सांगितले आहेत. असे म्हटले जाते की, जेव्हा महावीरांचे मोठे बंधू राजा नंदीवर्धन यांच्यापासून विरहामुळे दुःखी झाले होते, तेव्हा त्यांची बहीण सुदर्शना त्यांना आपल्या घरी घेऊन आली आणि त्यांना धीर दिला. या पौराणिक प्रसंगामुळे, जैन परंपरेत ‘भाऊबीज’ (भाऊ आणि बहीण यांच्यातील बंधाचा पवित्र उत्सव) या सणाला विशेष स्थान आहे. प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या सणांमध्ये अक्षय्य तृतीयेच्या दिवसालाही खूप महत्त्व आहे. असे मानле जाते की, भगवान ऋषभदेवांनी या दिवशी उसाचा रस पिऊन वर्षभर चालणारे कठोर उपोषण सोडले होते.

वडोदरा आणि अहमदाबाद या शहरांना जोडणाऱ्या महामार्गावर वसलेले हे मंदिर संकुल सुमारे चवळीस एकरांच्या विस्तीर्ण क्षेत्रामध्ये पसरलेले आहे. महामार्गावरून जवळ येत असताना, भव्य दुमजली किल्ल्यासारखे प्रवेशद्वार तात्काळ लक्ष वेधून घेते. या प्रवेशদ্বारात, प्रवेश देण्यापूर्वी प्रत्येक भक्त आणि वाहनाची नोंद औपचारिकपणे केली जाते. एकाच वेळी सुमारे तीनशे वाहने सामावून घेण्याची क्षमता असलेले प्रशस्त पार्किंग सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. संपूर्ण मंदिर संकुलात दिशादर्शक फलक लावण्यात आले आहेत. लहान मुले आणि वृद्ध भक्तांच्या सोयीसाठी, परिसरामध्ये एक मोफत स्वयंचलित खेळण्यांच्या ट्रेनची सेवा चालवली जाते जी संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत उपलब्ध असते. येथे येणाऱ्या भक्तांच्या राहण्यासाठी सुसज्ज निवास इमारती बांधण्यात आल्या आहेत आणि या एकाच वेळी जवळपास एक हजार लोकांना राहण्याची सोय करू शकतात. भोजनाची सोय दिवसातून दोनदा अल्पोपाहारासह केली जाते. मंदिराचा भोजन कक्ष पाचशे भक्तांना एकत्र बसून ‘प्रसाद’ घेण्याच्या दृष्टीने मोठा आहे. मंदिराच्या समोर एक सुंदर बाग आहे जिथे ‘२४ तीर्थंकर बाग’ तयार करण्यात आली आहे, तसेच दुर्मिळ औषधी वनस्पतींसाठी एक विभाग समर्पित आहे. या बागेत, एकाच छताखाली, मंदिराचे दाते शहा मणिलाल आणि त्यांच्या पत्नीची शिल्परूप मूर्ती उभी आहे. संध्याकाळी, संकुलाचा आकर्षक रोषणाई आणि संगीतमय कारंजे पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने भक्त जमतात. चकचकीत पांढऱ्या संगमरवरी दगडापासून बांधलेले हे मंदिर राजवाड्यापेक्षाही अधिक भव्य आणि देखणे दिसते.

एकतीस हजार चौरस फुटांच्या क्षेत्रफळात पसरलेले हे वास्तुशिल्प आश्चर्य जैन मंदिर वास्तुकलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते. या वास्तूमध्ये पारंपारिक रचनेचे अनुसरण केले आहे, ज्यामध्ये अर्धमंडप, सभामंडप, अंतराल आणि मुख्य गर्भगृहाचा समावेश आहे. प्रवेशদ্বாராवर समृद्धी आणि भव्यतेचे प्रतीक असलेली हत्तींची भव्य शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिरात दोनशेहून अधिक संगमरवरी खांब आहेत, त्या प्रत्येक खांबावर वैशिष्ट्यपूर्ण शोभिवंत कोरीव काम केलेले आहे. तळमजल्यावर चोवीस तीर्थंकर, चार शाश्वत तीर्थंकर आणि चोवीस यक्षांच्या शिल्परूप आकृती उठावदारपणे (रिलीफमध्ये) तयार केल्या आहेत. भिंतींच्या बाजूने सोळा विद्यादेवी, चौसष्ठ इंद्र, चौसष्ठ इंद्राणी आणि छप्पन्न मुनींचे कोरीव काम दिसून येते. पहिल्या मजलिवरही तितकीच समृद्ध विविधतेची शिल्पे पाहायला मिळतात, ज्यामध्ये मोहक भंगीमात असलेल्या अप्सरांच्या (स्वर्गीय नर्तकींच्या) आकृतींचा समावेश आहे. गर्भगृहावरील मुख्य शिखर जमिनीपासून साधारणपणे १३५ फूट उंचीवर जाते आणि त्यावर सुवर्णजडित कळस शोभून दिसतो. अर्धमंडपापासून गर्भगृहापर्यंत शिखरांची एक अखंड मालिका चालते, ज्यातील प्रत्येक शिखर आमलक आणि धर्मध्वजाने अलंकृत आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर देवकोष्ठके (खडकी) आहेत, ज्यामध्ये विविध ऋषी आणि मुनींच्या प्रतिमा विराजमान आहेत. जैन मांगलिक प्रतीके आणि पवित्र चिन्हे उल्लेखनीय कलाकुसरीने प्रत्येक कोपऱ्यात अत्यंत बारकाईने समाविष्ट केली आहेत.

जैन धर्मातील सण आणि परंपरा हे वैराग्य, तपश्चर्या आणि ज्ञानप्राप्तीचे मार्ग मानले जातात. त्यामध्ये सर्वात महत्त्वाचा सण म्हणजे ‘पर्यूषण महापर्व’. हा दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात अत्यंत भक्तीभावाने साजरा केला जातो. या पवित्र व्रतस्थपणाची सुरुवात श्रावण कृष्ण द्वादशीला होते आणि समाप्ती भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला होते. या आठ दिवसांत जैन समुदायाचे सदस्य कठोर उपवास करतात. या काळात ‘कल्पसूत्र’ या पवित्र ग्रंथाचे वाचन आणि सविस्तर स्पष्टीकरण केले जाते. स्वतःच्या चुकांबद्दल क्षमा मागणे आणि इतरांना क्षमा करणे हा या व्रताचा मुख्य उद्देश आहे. चैत्र शुद्ध त्रयोदशीला भगवान महावीर जयंतीचा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो आणि सजवलेल्या रथांसह भव्य मिरवणुका काढल्या जातात. कार्तिक अमावस्याला भगवान महावीरांचा ‘निर्वाण’ दिन पाळला जातो आणि पुढील तीन दिवस भक्त तपश्चर्या व मेडिटेशनमध्ये (ध्यानात) लीन राहतात. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला गौतम स्वामींना विशेष पूजा अर्पण केली जाते, ज्यांनी त्या दिवशी संपूर्ण ज्ञान प्राप्त केले होते. कार्तिक शुद्ध पंचमी ‘ज्ञान पंचमी’ म्हणून साजरी केली जाते ज्यामध्ये पवित्र ग्रंथांची पूजा केली जाती आणि भक्त उपवास करतात.

‘चातुर्मास’ हा काळ आषाढ महिन्यात सुरू होतो आणि कार्तिकपर्यंत चालतो. या चार महिन्यांत जैन मुनी धार्मिक विधी आणि आचरण करण्यासाठी एकाच ठिकाणी राहतात.

मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशी ‘मोनी एकादशी’ म्हणून पाळली जाते आणि या दिवशी देवाचे नावस्मरण करत मौन पाळण्याची परंपरा पाळली जाते.

भक्तांना या मंदिरात दररोज सकाळी सहापासून संध्याकाळी नऊ वाजेपर्यंत दर्शन घेता येईल.

उपयुक्त माहिती

  • पेटलादपासून १८ किमी आणि आणंदपासून ३८ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • पेटलाद शहरातून राज्य परिवहन (एस.टी.) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि अल्पोपाहाराची सुविधा उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय – मोबाईल: ९९२५२०२६२१, ९९२५२०२६२२,
  • दूरध्वनी – ०२६९७-२३५१००
Back To Home