जलाराम मंदिर

धर्मज, ता. पेटलाद, जि. आणंद

संत जलाराम बापा हे गुजरातच्या आध्यात्मिक परंपरेतील एक तेजस्वी प्रकाशस्तंभ मानले जातात. मानवसेवा हे त्यांच्या जीवनाचे मुख्य ध्येय होते. जात, पंथ आणि संप्रदायांच्या भेदांच्या पलीकडे जाऊन, ‘कोणीही उपाशी राहू नये’ या दृढ विश्वासासह या संतांनी स्वतःला पूर्णपणे करुणेच्या धर्मासाठी समर्पित केले. आज जगभरात बापांची अनेक मंदिरे आहेत आणि असंख्य भाविक आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण होतील या श्रद्धेने तिथे दर्शनासाठी येतात. या महत्त्वाच्या श्रद्धास्थानांपैकी एक म्हणजे आणंद जिल्ह्यातील धर्मज येथील जलाराम मंदिर. महामार्गाच्या कडेला वसलेले हे मंदिर हजारो भाविकांसाठी एक पूजनीय ठिकाण बनले आहे.

‘मरू धर्मज’ हे पुस्तक आणि संत जलाराम बापांचे जीवनचरित्र सांगणारा लोकप्रिय ग्रंथ ‘श्री जलाराम ज्योत’ यानुसार, या संतांचा जन्म ४ नोव्हेंबर १७९९ रोजी सौराष्ट्रातील राजकोट जिल्ह्यातील वीरपूर गावात कार्तिक शुद्ध सप्तमीला झाला. लोहाणा समाजात जन्मलेले हे थोर व्यक्तिमत्व राजबाई आणि प्रधान ठक्कर यांचे सुपुत्र होते, जे दोघेही अत्यंत ईश्वरभक्त होते. लहानपणापासूनच बापांची आध्यात्मिक ओढ प्रबळ होती आणि ते सतत साधू-संतांच्या सेवेत मग्न असत. सोळाव्या वर्षी त्यांचा विवाह प्रजीभाई ठक्कर यांची कन्या वीरबाई यांच्याशी झाला. तरीही, त्यांचे मन संसारी जीवनापेक्षा आध्यात्मिक साधना आणि लोकसेवेकडे अधिक आकर्षित होते. अठराव्या वर्षी त्यांनी फत्तेपूरचे भोजलराम महाराज, ज्यांना भोजा भगत म्हणूनही ओळखले जाते, त्यांच्याकडून शिष्यत्व स्वीकारले आणि त्यांच्याकडून ‘राम मंत्राची’ पवित्र दीक्षा घेतली. आपल्या धर्मपत्नीच्या सहकार्याने, बापांनी गुजरातच्या राजकोट जिल्ह्यातील वीरपूर येथे ‘सदाव्रत’ नावाचे अन्नछत्र (गरजू लोकांसाठी मोफत भोजन व्यवस्था) सुरू केले. हे अन्नछत्र आजही तिथे अविरतपणे सुरू आहे. संत जलाराम बापांनी २३ फेब्रुवारी १८८१ रोजी समाधी घेतली आणि तेव्हापासून त्यांचे वंशज त्यांच्या वारशाशी संबंधित आध्यात्मिक गादीची परंपरा चालवत आहेत.

धर्मज येथील भव्य मंदिराची स्थापना १९७८ मध्ये झाली. आणंद आणि खेडा जिल्ह्यांचा समावेश असलेल्या ‘चरोतर’ या सुपीक प्रदेशातील हे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. या मंदिराचे व्यवस्थापन ‘श्री जलाराम सत्संग मंडळ’ आणि ‘श्री जलाराम जनसेवा ट्रस्ट’द्वारे केले जाते. धर्मज गाव तारापूर-वसद राष्ट्रीय महामार्गावर वसलेले आहे. महामार्गावरून प्रवास करताना, प्रवाशांना मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ उभे असलेले जलाराम बापांचे मोठे चित्र दिसते. या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर मंदिराच्या परिसरातील प्रशस्त अंगणात प्रवेश होतो. या अंगणातून मंदिराकडे जाणारा मार्ग ‘गजपृष्ठ’ (हत्तीच्या पाठीसारखा वक्र आकार) स्वरूपाच्या छताने झाकलेला आहे. मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना विविध फुलांच्या झाडांनी सुशोभित केले आहे. या मार्गाच्या डाव्या बाजूला एक सुस्थितीत असलेला लॉन आहे, ज्याच्या मध्यभागी कारंजे आहे. या बागेची संरक्षक भिंत पौराणिक शिल्पांनी आणि नाजूक नक्षीकामांनी सजलेली आहे. दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी येथे प्रशस्त विश्रामगृहे उपलब्ध आहेत.

१९७८ मध्ये बांधलेले हे मंदिर आधुनिक वास्तुकलेचे दर्शन घडवते आणि ते चमकणाऱ्या पांढऱ्या संगमरवरी दगडांपासून बनवलेले आहे. अंगणातून, एकतीस पायऱ्या चढून गेल्यावर दोन मजली मंदिराच्या दुसऱ्या मजल्यावर असलेल्या सभामंडपात पोहोचता येते. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या शिल्पाकृती आहेत. हा हॉल प्रशस्त असून दोन्ही बाजूंना बाल्कनी आहेत. आतील छताचा आकार एका सुंदर घुमटासारखा आहे. सभामंडपाच्या पलीकडे, प्रदक्षिणा मार्ग सोडून, गर्भगृहाकडे जाणारी रचना आहे. गर्भगृहात, वज्रपीठावर जलाराम बापांची उभी मूर्ती आहे. बापांच्या मस्तकावर पारंपरिक पगडी आहे आणि हातात तुळशीची माळ आहे. मुख्य मूर्तीच्या डाव्या बाजूला श्री राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या प्रतिमा आहेत, तर उजव्या बाजूला राधा आणि कृष्णाच्या मूर्ती आहेत. मुख्य मंदिरासोबतच, या संकुलात गणेश आणि हनुमानाची स्वतंत्र मंदिरेही आहेत.

कार्तिक महिन्यातील शुक्ल सप्तमीला येणारी ‘जलाराम जयंती’ येथे मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. या प्रसंगी संपूर्ण मंदिर परिसर रंगीबेरंगी फुले आणि विद्युत रोषणाईने सजवला जातो. उत्सवादरम्यान, जिल्ह्याच्या विविध भागांतून पालख्या आणि भजनी दिंड्या मंदिरात येतात. श्रावण महिन्यात भगवान शिवाची विशेष पूजा केली जाते आणि होमात्मक लघुरुद्रयाग आयोजित केला जातो. दर गुरुवारी मंदिराच्या सभामंडपात महिला भजनी मंडळातर्फे भजनांचे कार्यक्रम होतात. प्रत्येक पौर्णिमेला येथे सत्यनारायणाची कथा सांगितली जाते आणि धार्मिक विधी केले जातात. मंदिराच्या अन्नछत्रात दररोज शेकडो भाविकांना मोफत भोजन दिले जाते. ही सेवाभावी परंपरा ‘सदाव्रत’ म्हणून ओळखली जाते. २३ फेब्रुवारी रोजी बापांची ‘पुण्यतिथी’ त्यांच्या त्याग आणि सेवेच्या जीवनाचे स्मरण करून भक्तीभावाने साजरी केली जाते. मकर संक्रांतीच्या दिवशी विशेष दानधर्म केला जातो आणि परिसरातील गरजू लोकांना मदत केली जाते. भाविक दररोज सकाळी ६ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत या मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • पेटलादपासून ९ किमी आणि आणंदपासून ३० किमी अंतरावर स्थित.
  • पेटलाद शहरातून राज्य परिवहन (ST) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – दूरध्वनी: ०२६९७-२४४४४२, २४५५५५
Back To Home

मंदिरे