पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात कऱ्हा नदीच्या तीरावर असलेल्या लोणी भापकर गावातील प्राचीन मल्लिकार्जुन मंदिर हे महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन स्थापत्यकलेचा एक महत्त्वाचा पुरावा मानले जाते. या मंदिर संकुलामध्ये भगवान विष्णूच्या वराह अवताराचे प्रतीक असणारे दुर्मिळ यज्ञवराह शिल्प हे मुख्य आकर्षण आहे. तीन फूट लांबीच्या आणि दोन फूट उंचीच्या या दुर्मिळ पाषाण शिल्पावर तब्बल १४२ लहान विष्णू मूर्तींची सुबक झूल कोरलेली आहे. शंख, चक्र, गदा व पद्म या आयुधांसह पृथ्वीला धारण केलेल्या रूपात हे वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्प साकारले आहे. यादवकालीन कलाकुसर असलेल्या या मंदिरात दोन शिवलिंगे आहेत, हेही येथील वैशिष्ट्य आहे.
प्राचीन ऐतिहासिक कागदपत्रांमध्ये लोणी भापकर या गावाचा उल्लेख ‘लोणी बारकर्डियाची’ असा आढळतो. शिवकाळात या गावाशी ‘भापकर’ हे उपनाम जोडलेले नव्हते. पेशवाईच्या काळात सोनोजी गुरखोजी भापकर हे एक मातब्बर सरदार म्हणून उदयास आले आणि त्यांच्या पराक्रमामुळे पेशव्यांनी त्यांना हे गाव इनाम म्हणून दिले. पानिपतच्या १७६१ मधील तिसऱ्या युद्धात सोनोजी भापकर यांच्यासह त्यांच्या घराण्यातील तीन वीरांनी स्वराज्यासाठी आपल्या प्राणांची आहुती दिली होती.
छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात ‘धनी इमानदार’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या घराण्याने मल्लिकार्जुन मंदिराच्या जतन व संवर्धनामध्ये मोलाची भूमिका बजावली होती. १७५१ मध्ये ताराराणींच्या बाजूने चालून आलेल्या दमाजी गायकवाडांच्या सैन्याला थोपवण्याचे काम सोनोजी भापकर यांनी चोखपणे बजावले होते. या सैनिकी कार्यवाही दरम्यान सोनोजी जखमी झाले व त्यांचे बंधू दत्ताजी यांना वीरमरण आले. १७५७ मध्ये कडाप्पाच्या नबाबावर केलेल्या यशस्वी हल्ल्यात देखील या घराण्याचा मोठा वाटा होता. पानिपतच्या समरांगणावर सेनापती विश्वासराव धारातीर्थी पडल्यानंतर पळणाऱ्या सैन्याला पुन्हा युद्धासाठी प्रवृत्त करण्यात सोनोजींचा सिंहाचा वाटा होता. पानिपतच्या भीषण युद्धात धारातीर्थी पडलेल्या शिवाजी व येसाजी भापकर यांच्यासारख्या वीर योद्ध्यांच्या बलिदानामुळे या गावाला ‘लोणी भापकर’ असे नाव प्राप्त झाले.
सोनोजींची समाधी आजही या गावात आहे आणि ती इतिहासातील या महत्त्वाच्या कालखंडाची साक्ष देते.
श्रीशैल पर्वतावरील मूळ मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाच्या पौराणिक कथेशी येथील आख्यायिका जोडलेली आहे. ती अशी की रागावलेल्या कार्तिकेयाला शोधण्यासाठी शिव-पार्वती दक्षिण दिशेला गेले आणि ‘मल्लिका’ म्हणजेच मोगऱ्याच्या वेलींनी वेढलेल्या अर्जुन वृक्षाखाली प्रकट झाले. त्यावरून या देवाला मल्लिकार्जुन हे नाव प्राप्त झाले. असे सांगितले जाते की प्राचीन काळी नवनाथांनी या शांत परिसराची निवड आपल्या तपश्चर्येसाठी केली होती. साधारण सव्वाशे वर्षांपूर्वी दत्तानंद सरस्वती महाराज या भागात आले आणि त्यांनी जमिनीत गाडलेल्या अवस्थेत असणाऱ्या या मंदिरांचा शोध घेऊन त्यांचा जीर्णोद्धार केला. मंदिराच्या बांधकामात आढळणारी विविध वैष्णव चिन्हे हे मंदिर पूर्वी भगवान विष्णूचे असावे, असे संकेत देतात. चौदाव्या शतकाच्या आसपास या भागात शैव पंथाचा प्रभाव वाढल्याने येथील मुख्य दैवताची जागा शिवलिंगाने घेतली असावी, असा कयास इतिहासकारांकडून बांधला जातो. भापकर कुटुंबाचे कुलदैवत शिव असल्याने त्यांनी या परिवर्तनानंतर मंदिराच्या देखभालीची जबाबदारी स्वीकारली. आध्यात्मिक दृष्ट्या हे स्थान आजही अत्यंत जागृत मानले जाते.
कऱ्हा नदीच्या खोऱ्यात वसलेले हे गाव प्राचीन बारव आणि वाड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. मल्लिकार्जुन मंदिराच्या उत्तर दिशेला असणाऱ्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोर एक मोठी पुष्करिणी आहे. या पुष्करिणीच्या चारही बाजूंना असणाऱ्या २८ देवकोष्टकांमध्ये एकेकाळी विष्णूच्या २४ रूपांच्या मूर्तींची स्थापना केलेली होती. बाजूने दगडी पायऱ्या असलेल्या या पुष्करिणीच्या आतील एका बाजूस वराहमंडप आहे. या मंडपाच्या चौथऱ्यावर तळाशी हत्तीची माळ व वरच्या बाजूला दशावतार शिल्पे कोरलेली आहेत. हा वराहमंडप श्रीविष्णूच्या अवतारातील यज्ञवराहाची जागा असावी, असे सांगितले जाते.
या मंडपाच्या मागील बाजूस दशभुजा दत्ताचे मंदिर आहे. दगडी बांधकामातील या मंदिरात इ.स. १९०४ मध्ये सद्गुरू दत्तानंद सरस्वती स्वामी यांनी श्री दत्ताच्या पादुकांची स्थापना केली. गावाच्या बाहेरील बाजूला हे मंदिर असल्यामुळे पूर्वी येथे फारशी वर्दळ नव्हती. 
परिसरात झाडेझुडुपे वाढली होती. अशा वेळी दत्तानंद स्वामी मल्लिकार्जुन मंदिरात आले व ते येथेच राहू लागले. स्वामींचे मूळ गाव कोणते हे कोणासही माहिती नव्हते. त्यांनी इ.स. १९१६ मध्ये समाधी घेतली. त्यानंतर इ.स. १९२८ मध्ये राजस्थानमधील जयपूर येथून अडीच फूट उंचीची दशभुजा दत्तमूर्ती आणून तिची येथे प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.
मल्लिकार्जुन मंदिराच्या पश्चिमेला असलेल्या खुल्या मैदानात भगवान विष्णूच्या वराह अवताराचे एक दुर्मिळ यज्ञवराह शिल्प आहे. सुमारे तीन फूट लांब आणि दोन फूट उंच असलेल्या या पाषाण शिल्पाच्या पाठीवर कोरलेल्या १४२ सूक्ष्म विष्णू मूर्ती शिल्पकलेचा एक अद्भुत नमुना आहेत. या वराहाच्या पायाखाली नागदेवता आणि पृथ्वी माता यांचे चित्रण आहे. त्याच्या चारही पायांजवळ शंख, चक्र, गदा व पद्म कोरलेले आहेत. महाराष्ट्रात अशा प्रकारची यज्ञवराह शिल्पे अत्यंत दुर्मिळ असून केवळ परभणी जिल्ह्यातील बाळूर आणि मध्य प्रदेशातील खजुराहो येथेच अशी शिल्पे पाहायला मिळतात. 
या शिल्पामुळे या मंदिराला विशेष महत्त्व प्राप्त झालेले आहे.
भूमिज स्थापत्य शैलीतील हे मंदिर पूर्णपणे काळ्या पाषाणातील आहे, परंतु त्याचे शिखर मात्र विटा आणि चुन्याचे आहे. उत्तरमुखी असलेल्या नक्षीदार महाद्वारातून पुढे आल्यावर समोर नंदीमंडप आहे. या मंडपाच्या छतावरील वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव काम आहे. चौरसाकृती सभामंडपातील चार स्तंभांवर भारवाहक यक्षिणी कोरलेल्या आहेत. यातील एका यक्षिणीने आपला हात कानावर ठेवलेला आहे, तिची ही मुद्रा सभामंडपात चाललेले संगीत ती तन्मयतेने ऐकत असल्याचा भास निर्माण करते. सभामंडपाच्या भिंतींवर सीताहरण, वाली-सुग्रीव युद्ध आणि श्रीरामाच्या बाललीलांचे कोरीवकाम केलेले आहे. सामाजिक जीवनाचे दर्शन घडवणारी मल्लयुद्धाची शिल्पे, नर्तिका आणि मातृशिल्पे या मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेली आहेत. गर्भगृहातील प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवरही कलाकुसर आहे. गर्भगृहात जमिनीवर दोन शिवलिंगे आहेत. ती शिव आणि शक्ती यांचे प्रतीक मानली जातात. या मंदिराच्या मुख्य शिखरावर शेकडो लहान लहान कळस आणि रथ कोरलेले आहेत.
महाशिवरात्रीचा उत्सव येथे अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. या वेळी पंचक्रोशीतील हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. श्रावण महिन्यात दररोज येथे शिवाभिषेक, भजन आणि धार्मिक प्रवचने पार पडतात. मार्गशीर्ष महिन्यात साजरी होणारी दत्त जयंती आणि येथील प्रसिद्ध दशभुजा दत्तात्रेय मूर्तीची पूजा हे येथील आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. दर गुरुवारी सायंकाळी येथे शिव, दत्त आणि देवी यांची एकत्रित आरती होते. या आरतीसाठी शेकडो ग्रामस्थ उपस्थित राहतात.
