महीसागर संगम तीर्थ

वहेरखाडी, ता. आणि जि. आणंद

जिथे नदी समुद्राला मिळते, अशा ठिकाणांना भाविक अत्यंत पवित्र मानतात. पारंपारिक मान्यतेनुसार, अशा संगमावर स्नान केल्याने अक्षय आध्यात्मिक पुण्य प्राप्त होते आणि मानवी जीवनाचा उद्धार होतो. या संदर्भात, गुजरातच्या आणंद जिल्ह्यातील वहेरखाडी येथील महीसागर संगम तीर्थाचा उल्लेख पश्चिम बंगालमधील गंगासागर, गुजरातमधील द्वारका, महाराष्ट्रातील हरिहरेश्वर आणि ओडिशामधील कोणार्क यांसारख्या प्रसिद्ध पवित्र संगमांच्या बरोबरीने केला जातो. या आध्यात्मिकदृष्ट्या जागृत ठिकाणी धार्मिक विधी केल्याने अनंत पुण्य मिळते आणि पूर्वजांचे कल्याण होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

महीसागर संगम तीर्थ हे आणंद जिल्ह्यातील वासद जवळच्या वहेरखाडी गावात स्थित आहे. हे ते ठिकाण आहे जिथे मही नदी खंभातच्या आखाताला मिळते. ‘पुराण’ खंड ९, भाग १ (१९६७) मध्ये प्रकाशित ‘अ कन्सिडरेशन ऑफ महीसागरा संगमा तीर्थ’ या लेखात आर. एन. मेहता यांनी आपल्या पौराणिक भूगोलाच्या अभ्यासपूर्ण संशोधनात ‘महीसागर संगम’ हे मही नदी आणि समुद्र किंवा खंभातचा आखात यांच्या मीलनाचे ठिकाण असल्याचे ओळखले आहे. भौगोलिकदृष्ट्या, मही नदीचा उगम मध्य प्रदेश राज्यातील मेहाद सरोवराजवळ होतो. तिथून ती राजस्थान आणि गुजरातमध्ये वाहते आणि शेवटी खंभातच्या आखातात प्रवेश करते. वहेरखाडीपासून खंभातच्या आखातापर्यंतचा सुमारे ८० किलोमीटरचा विस्तीर्ण पट्टा ‘महीसागर’ म्हणून ओळखला जातो. भरतीच्या वेळी समुद्राचे पाणी वहेरखाडीपर्यंत आत येते. ‘खालच्या मही खोऱ्यातील’ वैशिष्ट्यपूर्ण दऱ्या आणि निसर्गरम्य बेटे या प्रदेशाचे नैसर्गिक सौंदर्य वाढवतात आणि पर्यटकांना आकर्षित करतात. ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्ये या ठिकाणाला ‘नारद गुप्त तीर्थ’ किंवा ‘वेरा नारद तीर्थ’ असेही संबोधले जाते.

पौराणिक कथांनुसार, एकदा विद्वान ऋषींचा एक समूह संवर्त ऋषींच्या आश्रमात एकत्र आला होता. ते मोक्ष मिळवून देणाऱ्या सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्राबद्दल चर्चा करत होते. जगातील सर्व पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्याचे एकत्रित पुण्य कोणत्या पवित्र स्थळी मिळेल, असा प्रश्न उपस्थित झाला तेव्हा संवर्त ऋषींनी महीसागर संगम तीर्थाच्या महानतेचे वर्णन केले. प्राचीन काळी, ज्ञानी राजा इंद्रद्युम्नाने याच ठिकाणी एक भव्य यज्ञ केला होता आणि त्या यज्ञाच्या आध्यात्मिक शक्तीमुळे पृथ्वी दोन बोटे वर उचलली गेली होती, असे म्हटले जाते. यज्ञ पूर्ण झाल्यावर जेव्हा आकाशातून पाऊस पडला, तेव्हा त्या पवित्र जलातून माळवा भूमीत मही नदीचा उगम झाला.

मही नदीच्या पाण्यात काशी, गंगा, कुरुक्षेत्र, नर्मदा, सरस्वती, तापी, पयोष्णी, निर्विंध्या, चंद्रभागा, इरावती, कावेरी, सरयू, गंडकी, नैमिषारण्य, गया, गोदावरी, अरुणा आणि वरुणा यांसारख्या पवित्र प्रवाहांसह २,६०० पेक्षा कमी नद्यांचे सार सामावलेले आहे, असे मानले जाते. त्यामुळे या अद्वितीय संगमावर स्नान केल्याने या सर्व पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्याचे एकत्रित पुण्य मिळते आणि येथे केलेले कोणतेही जप, तप किंवा दान अक्षय आध्यात्मिक फळ देते, असे सांगितले जाते. पौराणिक परंपरेनुसार, नारद मुनींनी स्वतः या ठिकाणी स्नान केले होते आणि या ठिकाणावर नवग्रहांचा आशीर्वाद आहे, असेही मानले जाते.

या पवित्र ठिकाणाशी संबंधित दुसरी एक लोकप्रिय कथा मही नदी आणि समुद्र देव यांच्यातील प्रतीकात्मक विवाहाची आहे. कथेनुसार, जेव्हा मही नदी वयात आली, तेव्हा तिने समुद्र देवाकडे विवाहाची मागणी केली, परंतु त्यांनी सुरुवातीला नकार दिला. या नकाराने संतापलेली नदी रौद्र आणि वादळी रूपात समुद्राच्या दिशेने धावली. तिची ही उग्रता पाहून देवांना भीती वाटली की मोठा वैश्विक प्रलय येईल. त्यांनी समुद्र देवाला विनंती केली, तेव्हा ते आपल्या नेहमीच्या सीमेपासून ४० किलोमीटर आत येऊन नदीला स्वीकारण्यास तयार झाले. या पवित्र ठिकाणी साक्षात महादेव यांनी मही नदी आणि समुद्र यांचा विवाह सोहळा संपन्न केला. या दैवी विवाह सोहळ्यादरम्यान, एका सामान्य धनगराने कन्यादानाची विधी केली, असे मानले जाते.

वहेरखाडी येथील महीसागर संगम तीर्थ हे अत्यंत निसर्गरम्य परिसरात वसलेले आहे. नदीकाठी अनेक छोटी दुकाने प्रवाशांसाठी आणि भाविकांसाठी अल्पोपहाराची सोय करतात. भाविकांना पवित्र स्नानासाठी सुरक्षितपणे नदीत उतरता यावे यासाठी दगडी घाट बांधण्यात आले आहेत. नदीच्या एका काठावरून दुसऱ्या काठावर जाण्यासाठी सशुल्क बोट सेवा उपलब्ध आहे. नदीकाठी पूर्वजांच्या श्राद्ध आणि पिंडदान यांसारख्या धार्मिक विधींसाठी स्वतंत्र व्यवस्था करण्यात आली आहे. पर्यटकांच्या सोयीसाठी स्नानगृहे आणि कपडे बदलण्याची खोल्या बांधण्यात आल्या आहेत.

नदीपात्रात ‘हथियो पत्थर’ नावाचा एक पवित्र खडक आहे. अलीकडच्या काळात, या पवित्र दगडाभोवती एक मजबूत सिमेंट-काँक्रीटचे व्यासपीठ बांधण्यात आले आहे. या व्यासपीठावर चार खांबांवर आधारलेला एक छोटा मंडप आहे, ज्यामध्ये महीसागर देवीचे छोटे मंदिर आहे. या मंडपाच्या छतावर एक छोटे शिखर आहे. नदीकाठाला या व्यासपीठाशी जोडण्यासाठी एक पक्का काँक्रीटचा रस्ता बांधला असून येण्या-जाण्यासाठी पायऱ्यांची सोय केली आहे.

नदीत काही अंतरावर ‘लग्नोनी चौरी’ नावाचे दुसरे एक मंदिर आहे, जे या दैवी विवाहाचे स्मरण करून देते. या वास्तूपर्यंत पोहोचण्यासाठी एक पूल बांधण्यात आला आहे. हे मंदिर चार गोलाकार खांबांवर आधारलेल्या उंच व्यासपीठावर असून ते अर्ध-खुले मंदिर म्हणून डिझाइन केलेले आहे. त्याच्या मध्यभागी एक शिवपिंड स्थापित केली आहे. मंदिराच्या छतावर आमलक आणि कलश असलेले घुमटाकार शिखर आहे.

जवळच, उंच खांबांवर महिसागर मातेचे मुख्य मंदिर स्थित आहे. गर्भगृहामध्ये वज्रपीठावर विराजमान असलेल्या समुद्र देव आणि मानवी रूपात दर्शविलेल्या मही नदीच्या सुंदर मूर्ती आहेत. या मंदिराच्या शिखरावरून नदीचा अथांग विस्तार पाहता येतो. येथून सुमारे ५० पायऱ्यांचा मार्ग नदीशेजारी असलेल्या राम टेकडीकडे जातो. टेकडीच्या माथ्यावर एक महादेव मंदिर आहे, ज्याच्या गर्भगृहावर भव्य शिखर आहे. मंदिरासमोरील अंगणात, मोठ्या पसरलेल्या झाडांच्या सावलीत, बाके आणि तुळशी वृंदावन भाविकांसाठी एक शांत जागा उपलब्ध करून देतात. जवळच ‘महिसागर वन’ नावाचे सुशोभित उद्यान आहे, जिथे प्रवेशद्वारावर मही नदी आणि समुद्र यांच्या मीलनाची कथा सांगणारे शिल्प कोरलेले आहे.

माघ शुद्ध द्वितीयेला, जो दिवस स्थानिक पातळीवर ‘मही बीज’ म्हणून ओळखला जातो, येथे एक महत्त्वपूर्ण लोक-धार्मिक उत्सव साजरा केला जातो. या प्रसंगी, रबारी आणि इतर पशुपालक समाजातील लोक मोठ्या संख्येने नदीची पूजा करण्यासाठी एकत्र येतात. ते त्यांच्या घरच्या गाईंचे दूध आणतात आणि ते महिसागर मातेच्या पवित्र पात्रात अर्पण करतात. या दिवशी, अनेक कुटुंबे दूध न विकण्याची परंपरा पाळतात. त्याऐवजी, दूध अर्पण केल्यानंतर, ते आपली रिकामी भांडी पवित्र नदीच्या पाण्याने भरून घरी नेतात. असे मानले जाते की हे पवित्र पाणी गुरेढोरे आणि मालमत्तेवर शिंपडल्याने समृद्धी येते. ‘मही बीज’ निमित्ताने येथे एका मोठ्या यज्ञाचेही आयोजन केले जाते आणि भाविकांना फळे तसेच खीर आणि सुकडी यांसारख्या गोड पदार्थांचा प्रसाद दिला जातो.

या उत्सवाव्यतिरिक्त, सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण, मकर संक्रांती, सोमवती अमावस्या, शनि अमावस्या आणि महाशिवरात्री यांसारख्या शुभ प्रसंगी पवित्र स्नानासाठी हजारो भाविक येथे जमतात. श्रावण आणि पुरुषोत्तम महिन्यातही येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते, ज्या दरम्यान महादेव मंदिरात विशेष पूजा केली जाते. होळीच्या सणात किंवा काही दुर्मिळ ग्रहयोगांच्या वेळी येथे स्नान करणे विशेष शुभ मानले जाते. वर्षभर, या पवित्र स्थळी पितरांच्या कल्याणासाठी श्राद्ध आणि पिंडदान यांसारखे विधी केले जातात.

उपयुक्त माहिती

  • आनंदपासून २५ किमी अंतरावर स्थित.
  • आनंदपासून राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने घाटाजवळील पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये अल्पोपहार आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home