महालक्ष्मी मंदिर / लक्ष्मी गणेश मंदिर

गजरावडी, वडोदरा, ता. वडोदरा, जि. वडोदरा

महालक्ष्मी, ज्या आदिशक्ती आणि दिव्य माता आदिमाया भगवती मानल्या जातात, त्यांची अंबाबाईच्या स्वरूपातही पूजा केली जाते. चालुक्य काळातील कोल्हापुरातील त्यांचे प्रसिद्ध मंदिर हे साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते आणि त्याला संपूर्ण पीठाचा दर्जा आहे. याच देवीचे एक प्राचीन मंदिर वडोदरा येथे आहे, जे सुमारे १६५ वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते. या मंदिरातील मूर्ती कोल्हापूरच्या महालक्ष्मी मूर्तीची प्रतिकृती आहे. कोल्हापूरच्या करवीरनिवासिनी अंबाबाईप्रमाणेच येथील देवी देखील भक्तांच्या हाकेला धावून जाणारी आणि सदैव जागी असणारी मानली जाते. नवरात्रीदरम्यान देवीच्या सन्मानार्थ भव्य उत्सव आणि विधी आयोजित केले जातात.

या मंदिराचा इतिहास वडोदऱ्याच्या हर्षे कुटुंबाशी जोडलेला आहे, ज्यांनी अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात या मंदिराची बांधणी केली असे मानले जाते. मूळचे ‘साईगांवकर’ आडनाव असलेले हे कुटुंब महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील साईगांवचे असून, ते कोल्हापूरच्या महालक्ष्मी मंदिराचे पारंपरिक पुजारी होते. कोल्हापूरवरील मुघल आक्रमणादरम्यान, या कुटुंबातील सदस्यांनी देवीच्या मूर्तीचे रक्षण केले होते. या സേवेच्या सन्मानार्थ, कोल्हापूरच्या राज्यकर्त्यांनी त्यांना ‘हर्षे’ हे आडनाव बहाल केले. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीस, या कुटुंबाची एक शाखा बडोदा संस्थानात स्थायिक झाली. महालक्ष्मीचे भक्त असलेले रघुनाथ मोरेश्वर हर्षे यांना देवीची रोज पूजा करता येत नसल्याबद्दल खूप दुःख होत असे. एके दिवशी त्यांना स्वप्नात दैवी दृष्टांत झाला. त्या स्वप्नात महालक्ष्मीने त्यांना वडोदऱ्यात योग्य ठिकाणी तिची मूर्ती स्थापित करण्याचा आदेश दिला. अनेक परिसरांचे सर्वेक्षण केल्यानंतर, रघुनाथजींना गजरवाडी ही योग्य जागा वाटली. १८६० मध्ये त्यांनी त्या ठिकाणी मंदिराची स्थापना केली. २००४ मध्ये मुसळधार पावसामुळे वास्तूचे मोठे नुकसान झाले आणि मूर्तीलाही तडे गेले. खंडित मूर्ती नर्मदा नदीमध्ये आदराने विसर्जित करण्यात आली आणि १५ ऑक्टोबर २००४ रोजी योग्य विधीनुसार नवीन मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

हे मंदिर एका प्रशस्त परिसरात वसलेले असून, भक्तांना बसण्यासाठी पाषाणाचे बाक आणि मंदिराकडे जाणारा छताने झाकलेला मार्ग (झाकलेला कॉरिडोअर) आहे. याच्या वास्तूमधे एक मोठा सभामंडप आणि एक गर्भगृह समाविष्ट आहे. सभामंडपाच्या एका कोपऱ्यात महालक्ष्मीची हुबेहूब मूर्ती संगमरवरी मखरात विराजमान असून तिच्यासोबत भगवान गणेश आणि इतर देवतांच्या मूर्ती आहेत. सभागृहाच्या भिंती विविध देवी-देवतांच्या चित्रांनी सजवलेल्या आहेत. गर्भगिहाच्या प्रवेशद्वाराच्या वर महालक्ष्मीची कोरीव प्रतिमा बसवलेली आहे. आत, गर्भगृहात मुख्य मूर्ती विराजमान आहे – ती एका उंच संगमरवरी पिठावर दगडी देव्हाऱ्यात विराजमान असलेल्या राजेशाही वेशभूषेतील देवीची सुबक कोरलेली काळ्या संगमरवरातील प्रतिमा आहे. जयपूरच्या प्रसिद्ध शिल्पकारांनी कोरलेली ही मूर्ती कोल्हापूरच्या महालक्ष्मी मूर्तीशी बरीच साम्य दर्शवणारी आहे, जरी ती कोल्हापूरच्या ३३ इंच उंचीच्या तुलनेत थोडी लहान म्हणजेच ३० इंच उंचीची आहे. चार हात असलेली ही देवी, तिच्या उजव्या हातात त्रिशूळ आणि गदा तर डाव्या हातात ढाल आणि जलपात्र धारण करते. ती दोन्ही बाजूंना सिंह आणि मखराच्या बाजूला हत्तींच्या सानिध्यात कमळावर विराजमान आहे. तिच्या मस्तकवर मुकुट आणि चेहऱ्यावर एक सुंदर नथ शोभून दिसते. मूर्तीच्या वर एक शोभिवंत छत्र (छत्र) मांडले असून पार्श्वभूमीवर सुंदर कोरीव काम केलेली सजावट आहे.

या मंदिराचे व्यवस्थापन श्री महालक्ष्मी देवी ट्रस्टद्वारे केले जाते. भाविक बुधवार ते सोमवार सकाळी ७:३० ते दुपारी १२ आणि सायंकाळी ५ ते रात्री ८ या वेळेत मंदिराला भेट देऊ शकतात. मंगळवारी आणि गणेश चतुर्थीच्या दिवशी वेळेत वाढ होऊन ती सकाळी ७ ते दुपारी १२ आणि सायंकाळी ४ ते रात्री ९ अशी असते. दररोज संध्याकाळी ७ वाजता आरतीनंतर महालक्ष्मी अष्टकाचे सामूहिक पठन केले जाते. अनेक भाविक, विशेषतः महिला, अभिषेक करतात आणि शुभ अशा ओटी भरण्याच्या विधीदरम्यान नारळ व सुपारी अर्पण करतात. ओटी दररोज सकाळी ८ ते ११:३० आणि पुन्हा सायंकाळी ६ ते ७ या वेळेत अर्पण करता येते.

चैत्र आणि शारदीय नवरात्र दोन्ही उत्सव अत्यंत भक्तीभावाने साजरे केले जातात. देवीला दररोज सुंदर अलंकारांनी सजवले जाते आणि घटस्थापना, पाटोत्सव यांसारख्या आध्यात्मिक कार्यक्रमांची मालिका आयोजित केली जाते उत्सवादरम्यान भजन, कीर्तन, श्री सूक्त पठन, महालक्ष्मी हवन आणि शहनाई वादनाचे आयोजन केले जाते.

या मंदिरातील एक अनोखी परंपरा म्हणजे ‘गोंधळ’ हा विधी, जो गुजरातच्या शांताराम आळेकर कुळातील एका कुटुंबाद्वारे केला जातो. देवीसाठी हा पवित्र विधी करणारे हे राज्यातील एकमेव कुटुंब आहे आणि त्यांना वडोदरा येथील शाही गायकवाड राजवाड्यातही गोंधळ सादर करण्यासाठी आमंत्रित केले जाते.

या मंदिराशी जोडलेली एक रंजक ऐतिहासिक दंतकथा १८५७ च्या भारतीय लढ्याशी संबंधित आहे. अयशस्वी ठरलेल्या या बंडानंतर, अनेक बंडखोर सैनिकांचा ब्रिटिश सैन्याकडून पाठलाग केला जात होता. त्यापैकी काहींनी या मंदिरात आश्रय घेतला आणि मंदिराच्या अधिकाऱ्यांनी त्या काळात त्यांना मदत आणि आश्रय दिला होता असे सांगितले जाते.

लक्ष्मी गणेश मंदिर

ऐतिहासिक वडोदरा शहराच्या गजबजलेल्या गाजरवाडी परिसरात एक अद्वितीय मंदिर उभे आहे, जिथे भगवान श्रीगणेशाची उजव्या सोंडेची एकमेव मूर्ती विराजमान आहे. लक्ष्मी गणेश मंदिर म्हणून ओळखले जाणारे हे तीर्थक्षेत्र विशेष आहे, कारण येथील दशभुज गणेशमूर्तीच्या एका हातात माता महालक्ष्मीचे बालरूप शोभून दिसते. हे जागृत दैवत सर्व मनोकामना पूर्ण करते, विशेषतः प्रेमविवाहांसह विवाहाशी संबंधित समस्यांचे निवारण करते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. गाभाऱ्यात अत्यंत भक्तीभावाने पूजली जाणारी श्रीगणेशाची लाकडी मूर्ती रोज हजारो भाविकांना आपल्याकडे आकर्षित करते.

हे मंदिर ३०० वर्षांहून अधिक जुने मानले जाते आणि त्याला समृद्ध वारसा लाभला आहे. आख्यायिकेनुसार, जिथे सध्या श्री लक्ष्मी गणेश मंदिर उभे आहे, तिथे एकेकाळी मंदार वृक्षाचे झाड होते. या झाडाच्या मुळांमधून श्री गणेशाची मूर्ती स्वयंभू प्रकट झाली असल्याचे मानले जाते. यानंतर भक्तांनी त्याच्याभोवती एक लहान मंदिर बांधले. काळानुरूप, या मंदिराचा अनेक वेळा जीर्णोद्धार झाला आणि अलीकडील नूतनीकरणानंतर ते आताच्या स्वरूपात उभे आहे.

गजबजलेल्या रस्त्याला लागून असलेल्या या मंदिराचे एक छोटे प्रांगण असून, प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना रक्षक देवतांची चित्रे काढलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या मध्यभागी श्रीगणेशाची मूर्ती शोभून दिसते. मंदिरात एक सभा मंडप आणि गाभारा आहे. सभा मंडपातील आधारस्तंभांसह संपूर्ण वास्तू प्रामुख्याने लाकडाची बनलेली आहे. गाभाऱ्यामध्ये गजानन महाराज, इतर देवी-देवता आणि पूजनीय संतांच्या मूर्ती आहेत. सभा मंडपात राधा-कृष्णाचे एक मोठे फ्रेम केलेले चित्रही आहे.

गाभाऱ्याच्या मध्यभागी एका उंच चौथऱ्यावर श्रीगणेशाची स्वयंभू मूर्ती विराजमान आहे. मूळची लाकडाची आणि आता नैसर्गिक पद्धतीने लाल रंगवलेली ही दहा हातांची मूर्ती आहे. एका हातात महालक्ष्मीचे बालरूप असून दोन्ही बाजूंना ऋद्धी आणि सिद्धी आहेत. मुकुट धारण केलेली आणि सुंदर वस्त्रांनी सजवलेली ही मूर्ती छत्राखाली आच्छादलेली आहे. मूर्तीच्या डाव्या बाजूला श्रीगणेशाचे वाहन असलेला एक छोटा चांदीचा उंदीर आहे आणि जवळच चांदीचा मोदक ठेवलेला आहे. मूर्तीच्या वर, मुंबईचे प्रसिद्ध लालबागच्या राजा गणपतीचे फ्रेम केलेले चित्र लावलेले आहे.

येथे दररोज सकाळी ७ ते दुपारी १२:३० आणि संध्याकाळी ७ ते रात्री ८:१५ पर्यंत दर्शन उपलब्ध असते. मंगळवारी आणि चतुर्दशीच्या दिवशी वेळा रात्री ९ वाजेपर्यंत वाढवल्या जातात. मंगळवारी अनेक भाविक देवतेला दुर्वा आणि फुले अर्पण करतात. हे मंदिर भाद्रपद महिन्यात गणेशोत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरी करते, ज्यामध्ये दहा दिवस भक्तिमय कार्यक्रम आणि उत्सव असतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ६ किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातच्या विविध शहरांमधून एसटी बसेस, रेल्वे आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचणे शक्य
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या ठरवलेल्या पार्किंग क्षेत्रामध्ये पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्यासाठी आणि जेवणासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध
  • संपर्क: श्री सुबोध (विश्वस्त) – ९८२५१६४१८२, श्री सुरेश – ९४२७३०१३०६
Back To Home