महागणपती मंदिर

खांडोळा-माशेल, ता. फोंडा, जि. उत्तर गोवा

आशिया खंडांतील अनेक देशांमध्ये पूजली जाणारी गणपती ही बुद्धीची देवता. हा गणांचा नायक, तसेच विघ्नहर्ता आहे. त्यामुळेच धर्मशास्त्रात गणेशाला आद्यपूजेचा मान देण्यात आलेला आहे. या गणेशाची अनेक मंदिरे गोमंतकात आहेत. त्यांतील खांडोळा येथील महागणपती मंदिर हे एक सुप्रसिद्ध मंदिर आहे. ‘श्रीगणपती नावेलकर श्रीस्थळ खांडोळे तपे प्रियोळ बागायत’ अशी नोंद असलेले हे मंदिर सोळाव्या शतकातील आहे. येथील गणपती नवसास पावणारा असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे त्याच्या दर्शनासाठी येथे नेहमी भाविकांची गर्दी असते.

गोव्यातील अनेक मंदिरांप्रमाणेच हे मंदिरही येथे स्थलांतर होऊन स्थापन झालेले आहे. याचा इतिहास असा की सह्याद्री खंडामध्ये दीपावती असा उल्लेख असलेल्या दिवाडी बेटावर या गणेशाचे मूळ स्थान होते. तिसवाडी तालुक्यातील या बेटावर नावेली, गोलती, मालार आणि नार्वे ही गावे होती. त्यातील नावेली येथे या गणेशाचे प्राचीन मंदिर होते. इ.स. १५१० मध्ये गोमंतकात पोर्तुगीज फिरंग्यांचा प्रवेश झाला. पोर्तुगीजांचा हिंदुस्थानातील तत्कालिन व्हिसेरेई ऑफाँस द अल्बुकर्क याने याच्या कारकिर्दीत गोव्यात सरठाणेदार, कृष्णा शेणवी, चोडणेचे लखु नाईक, थोरल्या नेवऱ्याचे गोपू शेणवी, गोवे शहरातील अनू शेणवी मोने, दादाजी कृष्ण शेणवी अशा हिंदू आसामी राज्यकारभारात होत्या. त्या प्रारंभीच्या काळात त्याने हिंदूंना धार्मिक संरक्षणाची हमी दिली होती.

असे असले, तरी काही काळातच या अल्बुकर्कने तिसवाडीतील सप्तकोटेश्वराचे मंदिर पाडले. इतिहासाचार्य विनायक नारायण शेणवी धुमे यांच्या ‘देवभूमी गोमंतक’ (१९८८) या पुस्तकानुसार, या अल्बुकर्कच्या काळातच, इ.स. १५१२च्या सुमारास नावेलीतील गणेश मंदिरास धोका निर्माण झाला. तेव्हा नावेलीतील महाजनांनी पोर्तुगीजांचा हल्ला होण्यापूर्वीच गुपचूप मंदिरातील मूर्ती हलवली. त्या वेळी पोर्तुगीजांच्या राज्याच्या हद्दीबाहेर असलेल्या खांडेपार येथे या गणेशमूर्तीची स्थापना केली. यानंतर काही दिवसांनी येथे अशी एक घटना घडली की त्यामुळे खांडेपार येथूनही या मूर्तीचे स्थलांतर करण्यात आले. ती घटना अशी की नावेलीमध्ये शेणवी नावेलकर या नावाचे एक गणेशभक्त राहात असत. गावातील गणेशमूर्ती खांडेपार येथे हलवण्यात आल्यानंतर गणेशाच्या वियोगाने ते बेचैन झाले होते. एके दिवशी त्यांनी ही गणेशमूर्ती परत आणण्याचा निश्चय केला. त्यानुसार काही लोकांना बरोबर घेऊन ते खांडेपारमध्ये गेले. तेथे धनत्रयोदशीच्या रात्री मंदिरात घसून त्यांनी गुपचूप गणेशमूर्ती पळवली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे गावातील लोकांना मूर्ती नाहिशी झाल्याचे दिसले. संतापलेल्या लोकांनी सर्वत्र मूर्तीचा शोध सुरू केला. त्या पथकातील काही जणांना खाडी ओलांडण्याच्या तयारीत असलेले लोक दिसले. त्यांच्याकडे बोचके होते. ते पाहून नावेलीतील लोकांना संशय आला. त्यांनी विचारणा केली. प्रकरण हातघाईवर आले. अखेर बोचके उघडले असता त्यात देवाची मूर्ती दिसली. ती पळवण्याचे कारण समजल्यावर मात्र लोक शांत झाले आणि अखेर असे ठरले की मूर्ती अशा ठिकाणी स्थापन करावी की जेथे सर्वांना येणे सोयीस्कर असेल. त्यानुसार भातग्राम डिचोली हद्दीत, हिंदाळे-नार्वे (नार्वे-डिचोली) येथे तिची स्थापना करण्यात आली. पुढे १७४६ ते ५१ या काळात पोर्तुगीज सेनापती मार्क्वेस डी अलोर्ना याने डिचोली, सांखळी या भागांतील किल्ल्यांवर हल्ला चढवला. त्या भयाने डिचोली तालुक्यातून गणेश मंदिराचे पुन्हा स्थलांतर करण्यात आले व ती सध्याच्या जागी खांडोळा येथे स्थापन करण्यात आली.

येथील मोठ्या प्रांगणात हे भव्य मंदिर वसले आहे. या मंदिराची संरचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यात खालच्या बाजूस विस्तिर्ण सभामंडप आहे. तेथून दुसऱ्या मजल्यावर जाण्यासाठी डावीकडे आणि उजवीकडे असे दोन जिने आहे. डावीकडे शांतादुर्गा देवीचे मंदिर आहे, तर उजवीकडे १५ पायऱ्या चढून गेल्यानंतर गणपतीचे मंदिर आहे.

मंदिराच्या खालच्या मजल्यावरील या भव्य सभामंडपाचे उद्‌घाटन १८ एप्रिल १९७३ रोजी गोकर्ण पर्तगाळी जीवोत्तम मठाधीश विद्याधिराजतीर्थ श्रीपाद वडेर स्वामी यांच्या हस्ते करण्यात आले. या नव्या बांधणीच्या सभामंडपात प्रवेश करताना कालभैरवाचे छोटे देऊळ लागते. त्यात संगमरवरी चौथऱ्यावर कालभैरवाची पितळी मूर्ती विराजमान आहे. या मंदिरालगत सभामंडपात मोठा रंगमच उभारलेला आहे. त्याच्या डावीकडे निरंकालाची (निरंकार) देवळी आहे. आत मोठ्या चौथऱ्यावर निरंकालाची पितळी मूर्ती आहे. येथे चौकोनाकार शाळुंकेवरील लिंगावर निरंकाराची धोतर आणि मुंडासे घातलेली व हाती दंड असलेली उभी मूर्ती कोरलेली आहे. तिच्यामागे पितळेची प्रभावळ व त्यावर मोठे कीर्तिमुख आहे.

डावीकडील जिन्याने १२ पायऱ्या चढून गेल्यानंतर शांतादुर्गा देवीचे मंदिर लागते. महामंडप आणि त्यातून प्रदक्षिणामार्ग असलेले गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. महामंडपात मध्यभागी मोठी समई ठेवलेली आहे. महामंडपाच्या छतास पितळी घंटा आणि काचेची झुंबरे टांगलेली आहेत. गर्भगृहास लाकडी कोरीव काम असलेले प्रवेशद्वार आहे. येथे द्वारचौकटीच्या ललाटबिंबस्थानी कीर्तिमुख आहे. आत चांदीच्या मोठ्या देव्हाऱ्यामध्ये शांतादुर्गा देवीची चांदीची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. येथे देवी पितळेचा मोठा घट व त्यावर रौप्य मुखवटा अशा स्वरूपात आहे. या मूर्तीच्या मागे चांदीची प्रभावळ आहे. या गर्भगृहाच्या वर अष्टकोनाकार व त्यावर घुमट आणि कलश असलेले शिखर आहे.

उजवीकडील जिन्याच्या १५ पायऱ्या चढून गेल्यानंतर गणपतीचे मंदिर लागते. या मंदिराच्या अर्धमंडपात चारही कोपऱ्यांत द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. छताकडील भागावर काही ऋषीमुनींची उठावशिल्पे आहेत. महामंडपात बाह्यभिंतींपासून काही अंतर आत, दोन्ही बाजूंनी रुंद गोलाकार स्तंभांची रांग आहे. हे स्तंभ कमानीने एकमेकांस जोडलेले आहेत. या स्तंभांवरील देव्हाऱ्यांत अष्टविनायकांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. छतावरील काचेच्या झुंबरांनी महामंडप सुशोभित करण्यात आला आहे. महामंडपातूनच गर्भगृहाचा प्रदक्षिणा मार्ग आहे.

गर्भगृहाच्या दर्शनीभिंतीवर वरच्या बाजूला पाच मोठे देव्हारे आहेत. त्यात मध्यभागी गणेशाची उठावशिल्प स्वरूपातील मूर्ती आहे. तिच्या दोन्ही बाजूंस ऋद्धी आणि सिद्धींच्या मूर्ती आहेत. सर्वांत डावीकडील देव्हाऱ्यांत माता सरस्वतीची, तर उजवीकडे कार्तिकेयाची मूर्ती आहे. गर्भगृहास चार शाखीय प्रवेशद्वार आहे. पानाफुलांची कोरीव नक्षी आणि फुलांच्या तोरणांनी ते सुशोभित केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना पुरूषभर उंचीच्या मोठ्या पितळी समया ठेवलेल्या आहेत. या समयांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या शीर्षभागी गणेशाची मूर्ती आहे. गर्भगृहात उंच चौथऱ्यावर काळ्या पाषाणाची, वस्त्रालंकार आणि पुष्पमालांनी शृंगारलेली गणेशाची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. उच्चासनावर दोन्ही पाय खाली सोडलेल्या स्थितीत बसलेली ही मूर्ती चतुर्भूज आहे. मूर्तीच्या वरच्या हातांत नागपाश आणि परशू आहे, तर खालचा एक हात अभयमुद्रेत व दुसरा हात वरदमुद्रेत आहे. मूर्तीच्या मुकूट, कान व हातांवर चांदीचे आवरण चढवलेले आहे. मूर्तीच्या मागे चांदीची प्रभावळ आहे. तिच्यावर वरच्या बाजूला कीर्तिमुख, तर खालच्या बाजूंना देवसेविकांच्या कोरीव प्रतिमा आहेत. त्यांच्यावरच्या बाजूला व्यालप्रतिमा आहेत. गणेशाची ही ५६ वर्षांपूर्वी घडवलेली नवी मूर्ती आहे. या मंदिरातील आधीची जुनी मूर्ती मुख्यासनाच्या उजव्या बाजूस आसनस्थ आहे.

गणेशाची ही जुनी मूर्ती तेराव्या शतकातील असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे. या पितळी मूर्तीवरील कदंब-होयसाळ कालीन कलेचा प्रभाव स्पष्ट दिसतो. ती चतुर्भूज असून तिच्या वरच्या उजव्या हातात परशू आहे, तर खालचा उजवा हात अभय मुद्रेत आहे. मूर्तीचा डावा वरचा हात भग्न झालेला आहे. खालच्या डाव्या हातात लाडू आहे. मूर्तीच्या प्रभावळीवर बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. ही जुनी गणेशमूर्ती अत्यंत प्राचीन असल्याने, तसेच तिचे तिनदा स्थलांतर झाल्याने तिची बरीच झीज झाली होती. त्यामुळे मंदिरात नवीन मूर्ती प्रतिष्ठापित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यानुसार नवी मूर्ती घडवण्यात आली व माघ शुक्ल त्रयोदशी, शुक्रवार, ३१ जानेवारी १९६९ रोजी दुपारी १.१५ वाजता पुनर्वसू नक्षत्राच्या शुभमुहूर्तावर तिची गर्भगृहात प्रतिष्ठापना करण्यात आली. गौडपादाचार्य संस्थान कैवल्यपूर मठाधीश सच्चिदानंद सरस्वती स्वामी यांच्या हस्ते ही प्रतिष्ठापना करण्यात आली. नव्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केल्यानंतर जुनी मूर्ती नदी वा समुद्रात विधिवत विसर्जित केली जाते. परंतु काही कारणांमुळे येथील जुनी मूर्ती मंदिरातच ठेवण्यात आली. गर्भगृहावर चौकोनाकार बांधकाम व त्यावर उतरत्या स्वरुपाचे छप्पर आणि त्यावर कलश अशा प्रकारचे शिखर आहे. या गणेश मंदिरात रवळनाथ, महालक्ष्मी, लक्ष्मीनारायण, तसेच सूर्यनारायण यांच्या पाषाणमूर्तीही स्थापित आहेत.

या देवस्थानात हिंदूंचे रामनवमी, अनंतव्रत, विजयादशमी, तुलसी विवाह, दीपावली, गणेशोत्सव आदी सर्व महत्त्वाचे सण व उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे करण्यात येतात. येथे प्रत्येक महिन्याच्या चतुर्थीस गणेशाचा शिबिकोत्सव साजरा केला जातो. त्याच प्रमाणे येथे माघ शुद्ध चतुर्थीला गणेश नवरात्र मोठ्या धुमधडाक्यात व धार्मिक वातावरणात साजरी केली जाते. या देवालयात प्रसादकौल घेण्याची वहिवाट जुन्या काळापासून सुरू आहे.

उपयुक्त माहिती:

  • फोंडा येथून १८ किमी आणि पणजी येथूनही १८ किमी अंतरावर
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • फोंडा येथून राज्य परिवहन सेवेच्या बसची सुविधा
  • परिसरात निवास व न्याहरीची सुविधा नाही
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी : ०८३२ २९१३८६२
Back To Home