पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात जेजुरी या प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्राच्या जवळ असलेले लवथळेश्वर मंदिर हे जिल्ह्यातील महत्त्वाच्या तीर्थस्थानांपैकी एक मानले जाते. समर्थ रामदास स्वामींनी समाजातील अंधश्रद्धा दूर करण्यासाठी मंदिरात केलेल्या वास्तव्याच्या काळात भगवान शंकराची ‘लवथवती विक्राळा…’ ही प्रसिद्ध आरती रचली होती, त्यामुळे या स्थानाला विशेष महत्त्व आहे. जमिनीच्या पातळीखाली पाषाणात कोरलेले हे मंदिर त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यशैलीसाठी ओळखले जाते.
सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीचा ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या या लवथळेश्वर मंदिराने इतिहासाच्या अनेक खुणा जपल्या आहेत. या मंदिरामध्ये प्रवेश करण्यासाठी असलेल्या दगडी पायऱ्यांवर कोरलेला सात ओळींचा शिलालेख या वास्तूच्या प्राचीनतेचा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.‘श्री गणेशाय नमः श्री स्वस्ती शके १५३०’ अशा स्पष्ट अक्षरांनी सुरू होणारा हा शिलालेख इसवी सन १६०८ या कालखंडातील आहे. हा काळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वीचा होता आणि त्या वेळी या प्रदेशावर निजामशाहीची सत्ता होती. 
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या काळात या परिसराला मोठे महत्त्व प्राप्त झाले होते.
स्वराज्याचे पहिले पंतप्रधान मोरोपंत पिंगळे आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांची पहिली ऐतिहासिक भेट याच परिसरात झाल्याची लोककथा येथे प्रसिद्ध आहे. महाराजांनी मोरोपंतांची निष्ठा तपासण्यासाठी स्वराज्याबद्दल काही टीकात्मक विधाने केली तेव्हा मोरोपंतांनी त्यांना अत्यंत बाणेदारपणे उत्तर दिले. स्वराज्याप्रती असलेली त्यांची निष्ठा पाहून महाराजांनी त्यांना स्वराज्याच्या सेवेत सामावून घेतले. जरी या प्रसंगाचे ठोस लेखी दस्तऐवज उपलब्ध नसले, तरी येथील ऐतिहासिक वातावरण शिवकालीन पराक्रमाच्या स्मृती जागवते. बाजी धर्माजी काटे यांसारख्या व्यक्तींच्या नावाचे उल्लेख असलेले शिलालेख स्थानिक सरदारांच्या योगदानावर प्रकाश टाकतात. प्राचीन काळातील अनेक युद्धप्रसंग आणि राजकीय घडामोडींचा हा परिसर साक्षीदार राहिला आहे.
‘मार्तंड विजय’ या ग्रंथातील अठराव्या अध्यायात आलेल्या वर्णनानुसार, भगवान शंकराचे कडक शिस्तीचे भक्त असलेल्या दुर्वास ऋषींचे ‘लवा’ नावाचे एक अत्यंत निष्ठावान शिष्य या भागात वास्तव्यास होते. लवा ऋषींना एकांतस्थानी बसून भगवान शंकराची अखंड तपश्चर्या करण्याची तीव्र इच्छा होती. आपल्या शिष्याची भक्ती पाहून दुर्वास ऋषींनी तपोबलाच्या जोरावर हा संपूर्ण परिसर अभिमंत्रित केला. त्यांनी या क्षेत्राला दानव, शाकिनी, डाकिनी आणि भूत-पिशाचांच्या संचारापासून कायमची मुक्ती मिळवून दिली. लवा ऋषींनी ज्या ठिकाणी बसून घोर तपश्चर्या केली आणि ज्या शिवलिंगाची स्थापना केली, त्या स्थानाला ‘लवथळेश्वर’ असे सार्थ नाव मिळाले. कृतयुगामध्ये मणी आणि मल्ल या दोन क्रूर दैत्यांनी मणीचूल पर्वतावर धुमाकूळ घातला होता. त्या वेळी तेथील सप्तऋषींच्या कुटुंबीयांना सुरक्षित राहण्यासाठी नारद मुनींनी लवथळेश्वरच्या अभिमंत्रित परिसराचा आश्रय घेण्यास सुचवले होते.
समर्थ रामदास स्वामींनी येथे वास्तव्यास असताना लोकांच्या मनातील मृत्यूची भीती दूर करण्यासाठी धाडस दाखवले. त्याकाळी या मंदिरात रात्री राहणाऱ्या व्यक्तीचा मृत्यू होतो, अशी अंधश्रद्धा समाजात पसरली होती. समर्थांनी ही भीती घालवण्यासाठी येथे मुक्काम केला आणि याच शिवलिंगासमोर उभे राहून शंकराच्या उग्र रूपाचे वर्णन करणारी स्तोत्रे रचली. 
त्यांच्या मुखातून बाहेर पडलेले ‘लवथवती विक्राळा, ब्रह्मांडी माळा… विषे कंठ काळा, त्रिनेत्री ज्वाळा’ हे शब्द येथील देवाच्या नावाशी जोडलेले असल्याने या रचनेला मोठी प्रसिद्धी मिळाली.
पुणे-सासवड-जेजुरी या मार्गावर असलेल्या या तीर्थक्षेत्राचा परिसर माळरानावर वसलेला आहे. सासवड ओलांडून जेजुरीकडे येताना उजवीकडे एका विशाल आणि पुरातन वडाच्या झाडाखाली हे मंदिर स्थित आहे. कऱ्हा नदीच्या तीरावर वसलेले हे मंदिर जमिनीच्या पातळीपासून आठ फूट खोल आहे. दुरून ते सहजासहजी नजरेस पडत नाही. मंदिराच्या सभोवताली असलेल्या माळरानावरून जेजुरीचा गड आणि पुरंदर किल्ल्याच्या डोंगररांगांचे दर्शन होते. जमिनीखालील विशेष रचनेमुळे येथील तापमान कायम शीतल असते. दख्खनच्या लेणी स्थापत्य शैलीचा प्रभाव असलेले हे मंदिर जमिनीखालील पाषाणात अत्यंत कौशल्याने कोरलेले आहे. मंदिराभोवती असलेल्या तटभिंतीतील प्रवेशद्वारातून प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणातून काही दगडी पायऱ्या खाली उतरल्यावर पायऱ्यांच्या उजव्या बाजूला असलेला शिलालेख नजरेस पडतो.
देवनागरी लिपीत असलेल्या शिलालेखात येथील वास्तूची माहिती आहे. त्यापुढे पायऱ्या उतरून खाली आल्यावर समोर एक नंदीमंडप आहे. मंडपातील नंदीमूर्तीजवळ गणपती आणि नाग यांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. मंदिराच्या सभामंडपात दगडी स्तंभ आहेत. येथील गर्भगृहात लवा ऋषींनी स्थापित केलेले शिवलिंग आहे. या शिवलिंगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते प्रवेशद्वाराच्या सरळ रेषेत नसून थोडे काटकोनात बसवलेले आहे. मंदिराच्या भिंतींवर भगवान हनुमान आणि श्रीकृष्णाच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. त्यासोबतच येथे ‘वीरगळ’सुद्धा आहे. १६२ सेंटीमीटर उंचीच्या या वीरगळावर युद्धाची दृश्ये कोरलेली आहेत. मंदिराला पारंपरिक उंच शिखर नाही. त्याऐवजी छतावर शिवपिंडीच्या आकाराची एक विशेष घुमटाकार रचना आहे. मंदिराच्या भिंतींवर ९५ हत्ती आणि १०८ खांबांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत.
लवथळेश्वर मंदिरात वर्षभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. महाशिवरात्री हा या मंदिरातील सर्वात मोठा वार्षिक उत्सव असून त्या दिवशी पहाटेपासूनच शिवलिंगावर पंचामृत अभिषेक आणि पूजा-अर्चा सुरू होते. जेजुरी आणि पुरंदर तालुक्यातील हजारो भाविक या दिवशी येथे दर्शनासाठी येतात. यावेळी संपूर्ण मंदिर परिसर ‘हर हर महादेव’च्या जयघोषाने दुमदुमून जातो. रात्रीच्या वेळी हरिकीर्तन आणि जागरणाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेली आरती भक्तिभावाने येथे गायली जाते. श्रावण महिन्यात प्रत्येक सोमवारी येथे विशेष पूजा आणि बेलपत्रांची सजावट केली जाते. श्रावणी सोमवारी भाविकांच्या लांबच लांब रांगा येथे असतात. दत्त जयंती आणि समर्थ रामदास स्वामींच्या पुण्यतिथीनिमित्त येथे दासबोध वाचन आणि भजनांचे कार्यक्रम होतात. मंदिराच्या जवळ असलेल्या प्राचीन पुष्करणीतील पाणी शिवलिंगाच्या अभिषेकासाठी वापरले जाते. उत्सव काळात या कुंडाला दिव्यांनी सजवले जाते. राज्य शासनाकडून या क्षेत्राला ‘क’ दर्जाचे पर्यटन स्थळ म्हणून मान्यता मिळाली आहे.
