कोटनाथ महादेव मंदिर

वडासर, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

कोटनाथ महादेव मंदिर, ज्याला कोटेश्वर महादेव म्हणूनही ओळखले जाते, हे वडोदरा येथील नवनथ मंदिरांमध्ये नवव्या क्रमांकावर आहे. विश्वामित्री नदीच्या काठी वडासर गावात वसलेले हे मंदिर शहराच्या गजबजाटापासून दूर, निसर्गाच्या सानिध्यात आहे. येथील शिवलिंग सुमारे ३०० वर्षे जुने असून ते जागृत मानले जाते. असे म्हटले जाते की, महाराज मल्हारराव गायकवाड यांनी हे मंदिर बांधले होते. नागर शैलीत बांधलेले हे सुंदर मंदिर अनेक भाविकांना आकर्षित करते, जे विशेषतः महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यात ‘हर हर महादेव’च्या जयघोषाने दुमदुमणाऱ्या वातावरणात मोठ्या श्रद्धेने येथे येतात.

‘महाराजा सयाजीराव गायकवाड’ या चरित्रात (महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ प्रकाशित, लेखक एकनाथ पागर) नमूद केल्याप्रमाणे, मल्हारराव गायकवाड हे त्यांचे बंधू खंडेराव गायकवाड द्वितीय यांच्या निधनानंतर २८ नोव्हेंबर १८७० रोजी बडोद्याचे शासक बनले. मल्हारराव हे चांदोद येथे राहणारे योगी संत ब्रह्मानंद स्वामींचे शिष्य होते. ब्रह्मानंद स्वामींच्या विनंतीवरूनच मल्हाररावांनी चांदोद येथे घाट बांधला आणि सुरसागर तलावाचे सुशोभीकरण केले.

या मंदिराशी एक रंजक दंतकथा जोडलेली आहे. त्यानुसार, मल्हारराव अनेकदा विश्वामित्री नदीकाठी फेरफटका मारण्यासाठी जात असत आणि शांत वातावरणात विश्रांती घेत असत. वडासरजवळ अशाच एका भेटीदरम्यान, त्यांनी एका गायीला एका विशिष्ट ठिकाणी दूध अर्पण करताना पाहिले. कुतूहलापोटी त्यांनी ती जमीन खणायला सांगितली आणि तिथे एक स्वयंभू शिवलिंग सापडले. हे शिवलिंग तिथेच प्रतिष्ठित करून त्याला ‘कोटनाथ’ असे नाव देण्यात आले, ज्याचा अर्थ किल्ल्याप्रमाणे शहराचे रक्षण करणारा असा होतो.

वडोदरा शहराच्या आसपास नऊ नवनथ मंदिरे आहेत, ती म्हणजे सिद्धनाथ महादेव, रामनाथ महादेव, थेकरनाथ महादेव, मोटनाथ महादेव, कामनाथ महादेव, भीमनाथ महादेव, काशी विश्वेश्वर महादेव, जगन्नाथ महादेव आणि कोटनाथ महादेव. स्थानिक लोकांची अशी श्रद्धा आहे की ही मंदिरे शहराचे पूर आणि भूकंप यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींपासून रक्षण करतात.

वडोदरापासून सुमारे ८ किमी अंतरावर मकरपुरा औद्योगिक वसाहतीजवळ असलेले वडासर थेट रस्त्याने जोडलेले आहे. वाटेत एक कबीर मंदिर लागते. कोटनाथ महादेव मंदिराला दगडी फरसबंदी असलेला प्रशस्त प्रांगण आहे. डाव्या बाजूला गोशाळा आहे आणि समोरच एक भव्य नंदी मंडप आहे, ज्यामध्ये नंदीची मोठी संगमरवरी मूर्ती आणि समोर कासवाचे शिल्प आहे.

नंदी मंडपापासून थोड्या अंतरावर प्राचीन कोटनाथ महादेव मंदिर आहे, ज्यामध्ये दर्शन मंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. दर्शन मंडप आणि सभामंडपाच्या घुमटाकार शिखरांवर कमळाच्या आकाराचे आमलक आणि कलश आहेत. मुख्य शिखर नागर वास्तुकलेच्या उरुशृंग शैलीचे आहे. प्रवेशद्वार आणि सभामंडपातील खांब आणि कमानींवर मकर तोरणांचे कोरीव काम केलेले आहे. सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी तीन भव्य दरवाजे आहेत.

अंतराळात गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या दगडी उंबरठ्यावर कीर्तिमुख कोरलेले आहे. दगडापासून बनवलेले मुख्य शिवलिंग एका उंच चौरस शाळुंकेवर स्थापित आहे. त्याच्या खाली नागदेवतेचे कोरीव काम आहे आणि वर एक मोठा चांदीचा नाग छत्राच्या रूपात आहे. शिवलिंगावर सतत जलाभिषेक करण्यासाठी एक धारपात्र लावले आहे. त्यामागे पार्वती मातेचे मंदिर असून ते अतिशय सुंदर कलाकुसरीने सजवलेले आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाच्या मूर्ती आहेत.

मुख्य मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक लहान महादेव मंदिर आहे, जिथे मूळ स्वयंभू शिवलिंग असल्याचे मानले जाते, आणि जवळच हनुमानाची उभी मूर्ती आहे.

दररोज अनेक भाविक जागृत शिवलिंगावर बेल, फुले, पाणी आणि दूध अर्पण करतात. सोमवारी, विशेषतः महाशिवरात्री आणि संपूर्ण श्रावण महिन्यात येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. श्रावणाच्या शेवटच्या सोमवारी सिद्धनाथ महादेव येथून कावड यात्रा सुरू होते आणि कोटनाथ महादेव येथे संपते. नवनथ महादेव कावड यात्रा समितीच्या समन्वयाने हजारो भाविक यात सहभागी होतात. मंदिरात सकाळी ७:०० ते रात्री ८:०० पर्यंत दर्शन उपलब्ध असते. दररोज पूजा आणि विधी नियमितपणे केले जातात. महाशिवरात्रीसह अनेक सण येथे मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • वडोदरा रेल्वे स्टेशनपासून ९ किमी अंतरावर
  • वडोदरा येथून राज्य परिवहन (ST) बसेस उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • परिसरात राहण्याची आणि जेवणाची अनेक सोय उपलब्ध
Back To Home

मंदिरे