कोटेश्वर महादेव मंदिर,

नगरधन, ता. रामटेक, जि. नागपूर

रामटेक तालुक्यातील नगरधन येथे असलेले प्राचीन कोटेश्वर महादेवाचे मंदिर येथील वैशिष्ट्यपूर्ण शिवलिंगामुळे प्रसिद्ध आहे. येथील शिवलिंग दुभंगलेल्या अवस्थेत असून अशा प्रकारचे ते राज्यातील एकमेव शिवलिंग असल्याचे सांगितले जाते. हे स्थान नंदिवर्धन क्षेत्र म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. द्वारका, नंदिवर्धन आणि मेखला या तीर्थक्षेत्रांवर वास केल्यावर एकसारखे पुण्य मिळते, असा उल्लेख सिंधुरागिरी पुराणात आढळतो.

कोटेश्वर महादेव मंदिर १२ व्या ते १३ व्या शतकातील असून हेमाडपंती शैलीशी साधर्म्य दाखविणारी याची रचना आहे. वाकाटकांची राजधानी म्हणून हे ठिकाण प्रसिद्ध होते. त्यानंतर शैल राजवंशाचे हे राजधानीचे शहर होते. यादव काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला असावा. या मंदिरात शिवपिंडीसह अनेक प्राचीन मूर्ती आहेत. त्यामध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्तींचाही समावेश आहे. असे सांगितले जाते की नगरधन परिसर येथील भूमीत अनेक मूर्ती दडलेल्या आहेत. एका मोठ्या तलावाशेजारी हे देवस्थान स्थित आहे.

कोटेश्वर मंदिराची आख्यायिका अशी की या गावातील एक गौळण महादेवांची निस्सीम भक्त होती. घरातून दूध घेऊन बाजारात विक्रीसाठी जाण्यापूर्वी ती या मंदिरात येऊन महादेवांची पूजाअर्चा करून मगच पुढे बाजाराच्या गावी जात असे. तुलनेने इतरांपेक्षा तिच्या दुधाला जास्त भाव मिळत असे; परंतु यामुळे तिच्या पतीला संशय येऊ लागला. दररोज ही वेळेआधी घरातून बाहेर पडते आणि तुलनेने हिची कमाईही चांगली होते, यावरून त्याच्या मनात तिच्या चारित्र्याबद्दल वाईट विचार येऊ लागले. संशयाने तो वेडापिसा झाला त्याने तिचा पाठलाग करण्याचे ठरविले. नेहमीप्रमाणे ती गौळण दुधाचे मडके घेऊन घरातून निघाली. तिचा पती तिच्या मागे होताच. घरातून निघून ती थेट महादेवाच्या मंदिरात शिरली. तिच्या पतीला वाटले की तिचा प्रियकर या मंदिरात लपून बसत असेल आणि त्याला भेटायला ती मंदिरात जात असेल. त्यामुळे रागाने लालबुंद होऊन तो मंदिरात शिरणार इतक्यात त्या गौळणीचे लक्ष त्याच्याकडे गेले. त्याच्या हातात भाला होता. तो त्या गौळणीच्या दिशेने येत असतानाच गौळणीने महादेवांचा धावा केला की आता माझे काही खरे नाही. मला या संकटातून वाचवा. त्याचक्षणी गाभाऱ्यात असलेली शिवपिंडी दुभंगली त्यात त्या गौळणीने उडी घेतली. हा प्रकार तिच्या पतीने पाहिल्यावर तो अजून क्रोधित झाला दुभंगलेली शिवपिंडी पूर्ण सांधण्याआधीच त्याने लिंगावर भाल्याने जोरदार प्रहार केला. ती खूण आजही शिवपिंडीवर दिसते.

कोटेश्वर मंदिराला तटबंदी आहे. तटबंदीच्या प्रवेशद्वारातून मंदिर परिसरात प्रवेश होतो. संपूर्ण मंदिर परिसराला फरसबंदी आहे. मुख्य मंदिरासमोर स्वतंत्र नंदीमंडप, सभामंडप, अंतराळ गाभारा असे मंदिराचे स्वरूप आहे. नंदीमंडप एका चौथऱ्यावर आहे त्यात तीन नंदी आहेत. मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर डावीकडे प्राचीन गणेशमूर्ती आहे. सभामंडपात भव्य असे दगडी खांब आहेत, त्यामध्ये दोन गणेशमूर्ती आहेत. अंतराळातही गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला गणेशमूर्ती ललाटबिंबावरही लहानशी गणेशमूर्ती आहे. यापैकी अंतराळातील उजव्या बाजूची गणेशमूर्ती ही द्विभुज आहे. द्विभुज गणेशाच्या महाराष्ट्रात सापडणाऱ्या मूर्ती या अतिप्राचिन समजल्या जातात. या मूर्ती येथे असणे या मंदिराची रचना यावरून हे स्थान अतिप्राचीन असल्याचे सिद्ध होते. गर्भगृहातील शिवपिंडी ही संपूर्ण दगडातील आहे. ती नीट निरखून पाहिल्यास दुभंगलेल्या अवस्थेत दिसते.

येथील द्विभुज गणेशाची मूर्ती साधारणतः तीन फूट उंच आहे. उजवा पाय पुढे मुडपलेला डावा पाय मांडी घातलेल्या अवस्थेत आहे. याशिवाय मंदिर परिसरात कडुनिंबाच्या झाडाखाली असलेल्या एका लहानशा मंदिरात असलेली गणेशमूर्तीही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. येथील गणेशाची मूर्ती मंदिराच्या मध्यभागी नसून ती उजवीकडील भिंतीकडे स्थापित असल्याचे दिसते. येथील ग्रामस्थांच्या म्हणण्यानुसार शेतकरी आपल्या शेतात पिकलेले धान्य प्रथम या गणेशाला वाहतात. त्यामुळे पुढील वर्षी आणखी बरकत होते, अशी ग्रामस्थांची श्रद्धा आहे. श्रावणी सोमवारी येथे हजारो भाविकांची गर्दी होत असून महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा असते. भाविकांच्या सोयीसाठी येथे देवस्थान ट्रस्टतर्फे अनेक सुविधा करण्यात आल्या आहेत

उपयुक्त माहिती:

  • रामटेकपासून किमी, तर नागपूरपासून ४८ किमी अंतरावर
  • रामटेक, नागपूर येथून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने थेट मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीची सुविधा नाही

कोटेश्वर महादेव मंदिर

नगरधन, तह. रामटेक, जि. नागपुर

रामटेक तहसील के नगरधन में स्थित प्राचीन कोटेश्वर महादेव मंदिर यहाँ के विशिष्ट शिवलिंग के कारण प्रसिद्ध है। यहाँ का शिवलिंग खंडित है। इस प्रकार का शिवलिंग संपूर्ण राज्य में एकमात्र होने की बात कही जाती है। यह स्थान नंदिवर्धन क्षेत्र के रूप में भी प्रसिद्ध है। सिंधुरागिरी पुराण में उल्लेख है कि द्वारका, नंदिवर्धन और मेखला तीर्थों में वास करने पर समान पुण्य प्राप्त होता है।

कोटेश्वर महादेव मंदिर 12वीं से 13वीं शताब्दी का है। इसकी संरचना हेमाडपंती शैली से मेल खाती है। यह स्थान वाकाटक वंश की राजधानी के रूप में प्रसिद्ध था। इसके पश्चात यह शैल राजवंश की राजधानी बनी। यादव काल में इस मंदिर का जीर्णोद्धार हुआ होगा। इस मंदिर में शिवलिंग के साथ कई प्राचीन मूर्तियाँ हैं। इनमें विशिष्ट गणेश मूर्तियाँ भी सम्मिलित हैं। ऐसा कहा जाता है कि नगरधन क्षेत्र और यहाँ की भूमि में कई मूर्तियाँ भूमिगत हैं। यह देवस्थान एक बड़े तालाब के निकट स्थित है।

कोटेश्वर मंदिर की किंवदंती इस प्रकार है कि इस गाँव की एक ग्वालिन महादेव की अत्यंत भक्त थी। वह घर से दूध लेकर बाजार में बेचने के लिए निकलती थी। उससे पूर्व वह प्रतिदिन इस मंदिर में आकर महादेव की पूजा-अर्चना करती थी। अन्य लोगों की तुलना में उसके दूध को अधिक मूल्य मिलता था। इससे उसके पति को संदेह होने लगा। वह प्रतिदिन समय से पूर्व घर से निकलती थी। वह दूसरों के मुकाबले अधिक धन अर्जित करती थी। इससे उसके पति के मन में उसके चरित्र पर संदेह होने लगा। वह अत्यंत विक्षिप्त हो गया। उसने उसका पीछा करने का निश्चय किया। ग्वालिन प्रतिदिन की भाँति दूध के मटके लेकर घर से निकली। उसका पति उसके पीछे-पीछे था। वह सीधे मंदिर में गई। पति को लगा कि उसका प्रेमी मंदिर में छिपा होगा। वह उससे मिलने वहाँ जाती होगी। वह क्रोध से लाल हो गया। जैसे ही वह मंदिर में प्रवेश करने वाला था, उस ग्वालिन की दृष्टि उस पर पड़ी। उसके हाथ में भाला था। वह ग्वालिन की ओर बढ़ा। ग्वालिन ने तुरंत महादेव से प्रार्थना की, “अब मेरा कुछ नहीं बचा है। मुझे इस संकट से बचाओ।” उसी क्षण गर्भगृह में स्थित शिवलिंग फट गया। उस ग्वालिन ने उसमें छलांग लगा दी। यह दृश्य उसके पति ने देखा। वह और भी अधिक क्रोधित हो गया। शिवलिंग पूरी तरह जुड़ने से पूर्व ही उसने उस पर भाले से जोरदार प्रहार किया। वह निशान आज भी शिवलिंग पर दिखाई देता है।

कोटेश्वर मंदिर के चारों ओर प्राचीर है। प्राचीर के मुख्य प्रवेशद्वार से मंदिर परिसर में प्रवेश होता है। पूरे मंदिर परिसर में पत्थर का फर्श है। मुख्य मंदिर के सम्मुख नंदीमंडप, सभामंडप, अंतराल और गर्भगृह जैसी इसकी रचना है।नंदीमंडप एक चबूतरे पर स्थित है। उसमें तीन नंदी हैं। मुख्य मंदिर के प्रवेशद्वार के बाईं ओर प्राचीन गणेश मूर्ति है। सभामंडप में भव्य पाषाण स्तंभ हैं। इनमें दो गणेश मूर्तियाँ हैं।

अंतराल में गर्भगृह के प्रवेशद्वार के दोनों ओर गणेश मूर्तियाँ हैं। इसके ललाटबिंब पर छोटी गणेश मूर्ति है। इनमें से अंतराल में दाईं ओर स्थित गणेश मूर्ति द्विभुज है। महाराष्ट्र में द्विभुज गणेश की मूर्तियाँ बहुत प्राचीन मानी जाती हैं। इस मूर्ति के कारण इस मंदिर की प्राचीनता भी प्रमाणित होती है।

गर्भगृह में स्थित शिवलिंग एकाश्म (एक ही पाषाण) से निर्मित है। सूक्ष्मता से देखने पर उसमें एक प्राकृतिक दरार दिखाई देती है। यहाँ की द्विभुज गणेश मूर्ति लगभग तीन फीट ऊँची है। इसका दायां पैर आगे मुड़ा हुआ है। बायां पैर पद्मासन की मुद्रा में है।

इसके अतिरिक्त मंदिर परिसर में नीम के पेड़ के नीचे स्थित एक छोटे से मंदिर में भी एक विशिष्ट गणेश मूर्ति है। इस गणेश मूर्ति की विशेषता यह है कि वह मंदिर के मध्य में नहीं है। वह दाहिनी दीवार की ओर स्थापित है। यहाँ के ग्रामवासियों के अनुसार किसान अपने खेत में उगाए गए अनाज को सबसे पहले इसी गणेश को अर्पित करते हैं। इससे अगले वर्ष की उपज बेहतर होती है। ऐसा ग्रामवासियों का विश्वास है। श्रावण के सोमवार को यहाँ हजारों श्रद्धालुओं की भीड़ होती है। महाशिवरात्रि पर यहाँ बड़ा मेला लगता है। श्रद्धालुओं की सुविधा हेतु देवस्थान ट्रस्ट द्वारा कई व्यवस्थाएँ की गई हैं।

प्रमुख विशेषताएँ:

  • रामटेक से 6 किमी तथा नागपुर से 48 किमी की दूरी पर स्थित है।
  • रामटेक और नागपुर से राज्य परिवहन की बस सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन सीधे मंदिर के वाहनतल तक जा सकते हैं।
  • परिसर में भक्तनिवास और जलपान की सुविधा नहीं है।
Back To Home